विज्ञाता चोक्तवाक्यानामेकतां बहुतां तथा। बोद्धा हि परमार्थांश्च विविधांश्च व्यतिक्रमान्
ते सांगितलेल्या वाक्यांची एकता आणि विविधता समजून घेत. उच्चतम सत्य आणि अनेक भेद नीट जाणणारे होते.
अभेदतश्च बहुशो बहुशश्चापि भेदतः। वक्ता विविधवाक्यानां नानादेशसमीक्षिता
ते अनेक गोष्टी एकसारख्या आणि वेगळ्याही सांगत. विविध प्रदेशातील शिकवणी लक्षात घेऊन वेगवेगळ्या विधानांचे वक्ते होते.
पञ्चागमांश्च विविधानादेशांश्च समीक्षिता। नानार्थकुशलस्तत्र तद्धितेषु च कृत्स्नशः
पाच शास्त्रपरंपरा आणि विविध शिकवणी त्यांनी तपासल्या. अनेक अर्थांमध्ये कुशल आणि तद्धित शब्दांमध्येही पूर्ण पारंगत होते.
परिभूषयिता वाचां वर्णतः स्वरतोऽर्थतः। प्रत्ययं च समाख्याता नियतं प्रतिधातुकम्
ते शब्दांना अक्षर, स्वर आणि अर्थाने सुंदर बनवत. प्रत्ययांचा अर्थ मूळाशी जोडून नेहमी स्पष्ट करत.
पञ्च चाक्षरजातानि स्वरसंज्ञानि यानि च। तमागतमृषिं दृष्ट्वा प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च
पाच प्रकारची अक्षरे आणि स्वरांची नावे त्यांना माहीत होती. तो ऋषी येताना पाहून त्यांनी उठून नमस्कार केला.
आसनं रुचिरं तस्मै प्रददौ स युधिष्ठिरः। `कृष्णाजिनोत्तरे तस्मिन्नुपविष्टो महानृषिः
युधिष्ठिराने त्यांना सुंदर आसन दिले. तो महान ऋषी कृष्णमृगाच्या चामड्याने आच्छादित त्या आसनावर बसले.
देवर्षेरुपविष्टस्य स्वयमर्ध्यं यथाविधि। प्रादाद्युधिष्ठिरो धीमान्राज्यं तस्मै न्यवेदयत्। प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिः प्रीतमनास्तदा
देवर्षी बसल्यावर युधिष्ठिराने स्वतः योग्य पद्धतीने त्यांचे स्वागत केले आणि राज्य त्यांना अर्पण केले. त्या ऋषींनी आनंदाने ती पूजा स्वीकारली.
आशीर्भिर्वर्धयित्वा च तमुवाचास्यतामिति। निषसादाभ्यनुज्ञातस्ततो राजा युधिष्ठिरः
त्यांना शुभाशीर्वाद देऊन ऋषी म्हणाले, 'बसा.' मग परवानगी मिळाल्यावर राजा युधिष्ठिरही बसला.
प्रेषयामास कृष्णायै भगवन्तमुपस्थितम्। श्रुत्वैतद्द्रौपदी चापि शुचिर्भूत्वा समाहिता
त्यांनी कृष्णेला बोलावलं; हे ऐकून द्रौपदीने स्वतःला शुद्ध केलं आणि मन एकाग्र केलं.
जगाम तत्र यत्रास्ते नारदः पाण्डवैः सह। तस्याभिवाद्य चरणौ देवर्षेर्धर्मचारिणी
ती जिथे नारद पांडवांसोबत होते तिथे गेली; धर्माचा मार्ग पाळत तिने त्या देवर्षींच्या पायांना वंदन केलं.
कृताञ्जलिः सुसंवीता स्थिताऽथ द्रुपदात्मजा। तस्याश्चापि स धर्मात्मा सत्यवागृषिसत्तमः
द्रुपदकन्या हात जोडून, नीट वस्त्र परिधान करून तिथे उभी राहिली; त्या वेळी तो धर्मात्मा, सत्य बोलणारा, श्रेष्ठ ऋषी तिच्याकडे पाहून—
आशिषो विविधाः प्रोच्य राजपुत्र्यास्तु नारदः। गम्यतामिति होवाच भगवांस्तामनिन्दिताम्
नारदांनी राजकन्येला अनेक आशीर्वाद दिले आणि मग त्या निष्कलंकेला म्हणाले, 'तू जाऊ शकतेस.'
गतायामथ कृष्णायां युधिष्ठिरपुरोगमान्। विविक्ते पाण्डवान्सर्वानुवाच भगवानृषिः
कृष्णा गेल्यावर, भगवंत ऋषीने युधिष्ठिरासह सर्व पांडवांना एकांतात बोलावलं.
पाञ्चाली भवतामेका धर्मपत्नी यशस्विनी। यथा वो नात्र भेदः स्यात्तथा नीतिर्विधीयतां
पांचाळी ही तुमच्यात एकमेव, कीर्तीमान पत्नी आहे; तुमच्यात फूट पडू नये म्हणून योग्य नियम ठेवा.
सुन्दोपसुन्दौ हि पुरा भ्रातरौ सहितावुभौ। आस्तामवध्यावन्येषां त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ
पूर्वी सुंदर आणि उपसुंदर हे दोघे भाऊ एकत्र राहत होते; ते तिळ लोकांत इतर कुणालाही जिंकता येणार नाहीत असे प्रसिद्ध होते.
एकराज्यावेकगृहावेकशय्यासनाशनौ। तिलोत्तमायास्तौ हेतोरन्योन्यमभिजघ्नतुः
त्यांचं राज्य, घर, झोप, आसन आणि जेवण सगळं एक होतं; तरीही तिलोत्तमेमुळे त्यांनी एकमेकांना मारलं.
रक्ष्यतां सौहृदं तस्मादन्योन्यप्रीतिभावकम्। यथा वो नात्र भेदः स्यात्तत्कुरुष्व युधिष्ठिर
म्हणूनच, आपुलकी वाढवणारी मैत्री जपली पाहिजे; युधिष्ठिरा, तुमच्यात फूट पडू नये म्हणून आवश्यक ते कर.
सुन्दोपसुन्दावसुरौ कस्य पुत्रौ महामुने। उत्पन्नश्च कथं भेदः कथं चान्योन्यमघ्नताम्
महामुने, सुंदर आणि उपसुंदर हे असुर कोणाचे पुत्र होते? त्यांच्यात फूट कशी आली आणि त्यांनी एकमेकांना कसे मारले?
अप्सरा देवकन्या वै कस्य चैषा तिलोत्तमा। यस्याः कामेन संमत्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम्
आणि ही तिलोत्तमा कोण आहे, जी देवकन्या अप्सरा आहे? तिच्यासाठी दोघेही वासनेंने वेडे होऊन एकमेकांना का मारले?
एतत्सर्वं यथा वृत्तं विस्तरेण तपोधन। श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्परं कौतूहलं हि मे
हे तपस्वी, हे सगळं नेमकं कसं घडलं ते सविस्तर ऐकायचं आहे, कारण मला फारच कुतूहल आहे, हे ब्राह्मण.
शणु मे विस्तरेणेममितिहासं पुरातनम्। भ्रातृभिः सहितः पार्थ यथा वृत्तं युधिष्ठिर
हे पार्था, मी तुला आणि तुझ्या भावांना हा प्राचीन इतिहास सविस्तर सांगतो, नीट ऐक.
महासुरस्यान्ववाये हिरण्यकशिपोः पुरा। निकुम्भो नाम दैत्येन्द्रस्तेजस्वी बलवानभूत्
महाबली हिरण्यकशिपूच्या वंशात एकदा तेजस्वी आणि बलाढ्य निकुंभ नावाचा दैत्यराजा झाला.
तस्य पुत्रौ महावीर्यौ जातौ भीमपराक्रमौ। सुन्दोपसुन्दौ दैत्येन्द्रौ दारुणौ क्रूरमानसौ
त्याला दोन पुत्र झाले—सुंदर आणि उपसुंदर—जे अत्यंत बलवान, भीषण पराक्रमी, दैत्यांचे स्वामी आणि क्रूर मनाचे होते.
तावेकनिश्चयौ दैत्यावेककार्यार्थसंमतौ। निरन्तरमवर्तेतां समदुःखसुखावुभौ
हे दोघे दैत्य एकाच हेतूने, एकमताने नेहमी वागत; सुखदुःखात दोघेही सारखेच सहभागी असत.
विनाऽन्योन्यं न भुञ्जाते विनाऽन्योन्यं न जल्पतः। अन्योन्यस्य प्रियकरावन्योन्यस्य प्रियंवदौ
एकमेकांशिवाय ते ना खात, ना बोलत; एकमेकांना प्रिय वाटेल असंच करत आणि गोड बोलत.
एकशीलसमाचारौ द्विधैवैकोऽभवत्कृतः। तौ विवृद्धौ महावीर्यौ कार्येष्वप्येकनिश्चयौ
स्वभाव आणि वर्तन एकसारखं, जणू दोन शरीरात एकच जीव; हे दोघे मोठे होत गेले आणि प्रत्येक कामात एकमताने वागत.
त्रैलोक्यविजयार्थाय समाधायैकनिश्चयम्। दीक्षां कृत्वा गतौ विन्ध्यं तावुग्रं तेपतुस्तपः
तीनही लोक जिंकायचा निश्चय करून, दोघांनी एकच ध्येय डोळ्यासमोर ठेवून दीक्षा घेतली आणि विंध्य पर्वतावर जाऊन कठोर तपस्या केली.
तौ तु दीर्घेण कालेन तपोयुक्तौ बभूवतुः। क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ जटावल्कलधारिणौ
ते दोघे दीर्घ काळ तप करत होते. उपासमारीने आणि तहानेने त्यांची अवस्था बिकट झाली होती. ते दोघे जटा आणि झाडाच्या सालाचे वस्त्र घालून राहू लागले.
मलोपचितसर्वाङ्गौ वायुभक्षौ बभूवतुः। आत्ममांसानि जुह्वान्तौ पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठितौ। ऊर्ध्वबाहू चानिमिषौ दीर्घकालं धृतव्रतौ
त्यांच्या अंगावर मळ साचला होता, ते फक्त वाऱ्यावर जगू लागले होते. स्वतःचे मांस आहुती म्हणून देत, पायाच्या अंगठ्यांवर उभे राहून, हात वर करून आणि डोळे न झपकता, दोघेही दीर्घ काळ आपले व्रत पाळत राहिले.
तयोस्तपःप्रभावेण दीर्घकालं प्रतापितः। धूमं प्रमुमुचे विन्ध्यस्तद्भुतमिवाभवत्
त्यांच्या दीर्घ तपस्येच्या प्रभावामुळे विंध्य पर्वत अनेक दिवस तापला आणि त्यातून धूर निघू लागला. हे दृश्य फारच अद्भुत वाटत होते.