गाधा सामानुसामज्ञः साम्नां परमवल्गुनाम्। आत्मनः सर्वमोक्षिभ्यः कृतिमान्कृत्यवित्सदा
गाधी हे सामगानाचे योग्य अर्थ समजणारे, अत्यंत मधुर सामांचे जाणकार म्हणून प्रसिद्ध होते. ते नेहमीच कर्तृत्ववान, कर्तव्याची जाण असलेले आणि सर्व मुक्तीच्या इच्छुकांपेक्षा श्रेष्ठ होते.
यजुर्धर्मैर्बहुविधैर्मतो मतिमतां वरः। विदितार्थः समश्चैव च्छेत्ता निगमसंशयान्
ते यजुर्वेदातील विविध धर्मकृत्यांमध्ये पारंगत, बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ, ग्रंथांचा अर्थ जाणणारे, न्यायी आणि शास्त्रातील शंका सोडवणारे होते.
अर्थनिर्वचने नित्यं संशयच्छिदसंशयः। प्रकृत्या धर्मकुशलो दाता धर्मविशारदः
ते नेहमीच अर्थ स्पष्ट करून सांगत, स्वतः शंका नसलेले आणि इतरांच्या शंका दूर करणारे होते. त्यांना धर्माची नैसर्गिक समज होती, ते उदार आणि धर्मशास्त्रात पारंगत होते.
लोपेनागमधर्मेण संक्रमेण च वृत्तिषु। एकशब्दांश्च नानार्थानेकार्थांश्च पृथक्कृतान्
शास्त्रातील अपवाद, शब्दांचा बदल आणि वापरातील फरक यामुळे ते एकाच शब्दाचे अनेक अर्थ आणि वेगवेगळ्या अर्थांचे शब्द वेगळे ओळखत.
पृथगर्थाभिधानांश्च प्रयोगानन्ववेक्षिता। प्रमाणभूतो लोकेषु सर्वाधिकरणेषु च
वेगवेगळ्या अर्थाने वापरलेले आणि नीट न तपासलेले शब्दप्रयोग ते ओळखत. लोकांमध्ये आणि सर्व न्यायप्रकरणांत त्यांचे मत प्रमाण मानले जाई.
सर्ववर्णविकारेषु नित्यं कुशलपूजितः। स्वरेऽस्वरे च विविधे वृत्तेषु विविधेषु च
सर्व प्रकारच्या स्वर, उच्चार आणि विविध छंदांमध्ये कुशल लोक त्यांचा नेहमीच सन्मान करत.
समस्थानेषु सर्वेषु समाम्नायेषु धातुषु। उद्देश्यानां समाख्याता सर्वमाख्यातमुद्दिशन्
सर्व स्थित्यंतरांमध्ये, सर्व पठणांमध्ये आणि शब्दांच्या मूळांमध्ये ते अभिप्रेत अर्थ स्पष्टपणे सांगणारे होते.
अभिसन्धिषु तत्त्वज्ञः पदान्यङ्गान्यनुस्मरन्। कालधर्मेण निर्दिष्टं यथार्थं च विचारयन्
उद्देशाची खरी समज असलेले, शब्द आणि त्यांचे भाग आठवणारे, काळानुसार ठरवलेले आणि खरे काय ते नीट तपासणारे होते.
चिकीर्षितं च यो वेत्ता यथा लोकेन संवृतम्। विभाषितं च समयं भाषितं हृदयंगमम्
लोकांनी लपवलेले जे काही अभिप्रेत असते, ते ते ओळखत. करार आणि मनाला भिडणारे बोलही ते समजून घेत.
आत्मने च परस्मै च स्वरसंस्कारयोगवित्। एषां स्वराणां ज्ञाता च बोद्धा प्रवचनः स्वराट्
स्वतःसाठी आणि इतरांसाठी स्वर आणि उच्चारांचा योग्य वापर करणारे, हे स्वर ओळखणारे, समजणारे आणि त्याबद्दल शिकवण्यात स्वतंत्र असलेले होते.
विज्ञाता चोक्तवाक्यानामेकतां बहुतां तथा। बोद्धा हि परमार्थांश्च विविधांश्च व्यतिक्रमान्
ते सांगितलेल्या वाक्यांची एकता आणि विविधता समजून घेत. उच्चतम सत्य आणि अनेक भेद नीट जाणणारे होते.
अभेदतश्च बहुशो बहुशश्चापि भेदतः। वक्ता विविधवाक्यानां नानादेशसमीक्षिता
ते अनेक गोष्टी एकसारख्या आणि वेगळ्याही सांगत. विविध प्रदेशातील शिकवणी लक्षात घेऊन वेगवेगळ्या विधानांचे वक्ते होते.
पञ्चागमांश्च विविधानादेशांश्च समीक्षिता। नानार्थकुशलस्तत्र तद्धितेषु च कृत्स्नशः
पाच शास्त्रपरंपरा आणि विविध शिकवणी त्यांनी तपासल्या. अनेक अर्थांमध्ये कुशल आणि तद्धित शब्दांमध्येही पूर्ण पारंगत होते.
परिभूषयिता वाचां वर्णतः स्वरतोऽर्थतः। प्रत्ययं च समाख्याता नियतं प्रतिधातुकम्
ते शब्दांना अक्षर, स्वर आणि अर्थाने सुंदर बनवत. प्रत्ययांचा अर्थ मूळाशी जोडून नेहमी स्पष्ट करत.
पञ्च चाक्षरजातानि स्वरसंज्ञानि यानि च। तमागतमृषिं दृष्ट्वा प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च
पाच प्रकारची अक्षरे आणि स्वरांची नावे त्यांना माहीत होती. तो ऋषी येताना पाहून त्यांनी उठून नमस्कार केला.
आसनं रुचिरं तस्मै प्रददौ स युधिष्ठिरः। `कृष्णाजिनोत्तरे तस्मिन्नुपविष्टो महानृषिः
युधिष्ठिराने त्यांना सुंदर आसन दिले. तो महान ऋषी कृष्णमृगाच्या चामड्याने आच्छादित त्या आसनावर बसले.
देवर्षेरुपविष्टस्य स्वयमर्ध्यं यथाविधि। प्रादाद्युधिष्ठिरो धीमान्राज्यं तस्मै न्यवेदयत्। प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिः प्रीतमनास्तदा
देवर्षी बसल्यावर युधिष्ठिराने स्वतः योग्य पद्धतीने त्यांचे स्वागत केले आणि राज्य त्यांना अर्पण केले. त्या ऋषींनी आनंदाने ती पूजा स्वीकारली.
आशीर्भिर्वर्धयित्वा च तमुवाचास्यतामिति। निषसादाभ्यनुज्ञातस्ततो राजा युधिष्ठिरः
त्यांना शुभाशीर्वाद देऊन ऋषी म्हणाले, 'बसा.' मग परवानगी मिळाल्यावर राजा युधिष्ठिरही बसला.
प्रेषयामास कृष्णायै भगवन्तमुपस्थितम्। श्रुत्वैतद्द्रौपदी चापि शुचिर्भूत्वा समाहिता
त्यांनी कृष्णेला बोलावलं; हे ऐकून द्रौपदीने स्वतःला शुद्ध केलं आणि मन एकाग्र केलं.
जगाम तत्र यत्रास्ते नारदः पाण्डवैः सह। तस्याभिवाद्य चरणौ देवर्षेर्धर्मचारिणी
ती जिथे नारद पांडवांसोबत होते तिथे गेली; धर्माचा मार्ग पाळत तिने त्या देवर्षींच्या पायांना वंदन केलं.
कृताञ्जलिः सुसंवीता स्थिताऽथ द्रुपदात्मजा। तस्याश्चापि स धर्मात्मा सत्यवागृषिसत्तमः
द्रुपदकन्या हात जोडून, नीट वस्त्र परिधान करून तिथे उभी राहिली; त्या वेळी तो धर्मात्मा, सत्य बोलणारा, श्रेष्ठ ऋषी तिच्याकडे पाहून—
आशिषो विविधाः प्रोच्य राजपुत्र्यास्तु नारदः। गम्यतामिति होवाच भगवांस्तामनिन्दिताम्
नारदांनी राजकन्येला अनेक आशीर्वाद दिले आणि मग त्या निष्कलंकेला म्हणाले, 'तू जाऊ शकतेस.'
गतायामथ कृष्णायां युधिष्ठिरपुरोगमान्। विविक्ते पाण्डवान्सर्वानुवाच भगवानृषिः
कृष्णा गेल्यावर, भगवंत ऋषीने युधिष्ठिरासह सर्व पांडवांना एकांतात बोलावलं.
पाञ्चाली भवतामेका धर्मपत्नी यशस्विनी। यथा वो नात्र भेदः स्यात्तथा नीतिर्विधीयतां
पांचाळी ही तुमच्यात एकमेव, कीर्तीमान पत्नी आहे; तुमच्यात फूट पडू नये म्हणून योग्य नियम ठेवा.
सुन्दोपसुन्दौ हि पुरा भ्रातरौ सहितावुभौ। आस्तामवध्यावन्येषां त्रिषु लोकेषु विश्रुतौ
पूर्वी सुंदर आणि उपसुंदर हे दोघे भाऊ एकत्र राहत होते; ते तिळ लोकांत इतर कुणालाही जिंकता येणार नाहीत असे प्रसिद्ध होते.
एकराज्यावेकगृहावेकशय्यासनाशनौ। तिलोत्तमायास्तौ हेतोरन्योन्यमभिजघ्नतुः
त्यांचं राज्य, घर, झोप, आसन आणि जेवण सगळं एक होतं; तरीही तिलोत्तमेमुळे त्यांनी एकमेकांना मारलं.
रक्ष्यतां सौहृदं तस्मादन्योन्यप्रीतिभावकम्। यथा वो नात्र भेदः स्यात्तत्कुरुष्व युधिष्ठिर
म्हणूनच, आपुलकी वाढवणारी मैत्री जपली पाहिजे; युधिष्ठिरा, तुमच्यात फूट पडू नये म्हणून आवश्यक ते कर.
सुन्दोपसुन्दावसुरौ कस्य पुत्रौ महामुने। उत्पन्नश्च कथं भेदः कथं चान्योन्यमघ्नताम्
महामुने, सुंदर आणि उपसुंदर हे असुर कोणाचे पुत्र होते? त्यांच्यात फूट कशी आली आणि त्यांनी एकमेकांना कसे मारले?
अप्सरा देवकन्या वै कस्य चैषा तिलोत्तमा। यस्याः कामेन संमत्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम्
आणि ही तिलोत्तमा कोण आहे, जी देवकन्या अप्सरा आहे? तिच्यासाठी दोघेही वासनेंने वेडे होऊन एकमेकांना का मारले?
एतत्सर्वं यथा वृत्तं विस्तरेण तपोधन। श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन्परं कौतूहलं हि मे
हे तपस्वी, हे सगळं नेमकं कसं घडलं ते सविस्तर ऐकायचं आहे, कारण मला फारच कुतूहल आहे, हे ब्राह्मण.