गान्धारिपुत्राः शोचन्तः सर्वे ते सह बान्धवैः। ज्ञात्वा शोकं च पुत्राणां धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदं
गांधारीचे पुत्र आणि त्यांचे नातेवाईक सगळे मिळून दुःखात बुडाले. आपल्या मुलांच्या दुःखाची जाणीव होताच, धृतराष्ट्राने असे शब्द उच्चारले.
समक्षं वासुदेवस्य कुरूणां च समक्षतः। अभिषेकस्त्वया प्राप्तो दुष्प्रापो ह्यकृतात्मभिः
वासुदेव आणि सर्व कुरू यांच्या उपस्थितीत, तू असा सन्मान मिळवला आहेस, जो स्वतःवर संयम नसलेल्या लोकांना सहज मिळत नाही.
गच्छ त्वमद्यैव नृप कृतकृत्योऽसि कौरव। आयुः पुरूरवा राजन्नहुषेण ययातिना
राजा, आता आजच तू आपली सर्व कर्तव्ये पूर्ण केलीस. पुरूरवा, नहुष आणि ययातीसारखे तुझे आयुष्यही पूर्ण झाले आहे. म्हणून, आता तू जा.
तत्रैव निवसन्ति स्म खाण्डवे तु नृपोत्तम। राजधानी तु सर्वेषां पौरवाणां महाभुज
खांडव या प्रदेशात पूर्वी उत्तम राजा राहत असे. हेच सर्व पुरूवंशीयांची राजधानी होती.
विनाशितं मुनिगणैर्लोभाद्बुधसुतस्य वै। तस्मात्त्वं खाण्डवप्रस्थं पुरं राष्ट्रं च वर्धय
बुधपुत्राच्या लोभामुळे तिथे ऋषींनी त्या नगरीचा नाश केला होता. म्हणून, आता तू खांडवप्रस्थ नगरी आणि राज्य फुलव.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च कृतलक्षणाः। त्वद्भक्त्या जन्तवश्चान्ये भजन्त्येव पुरं शुभम्
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र – प्रत्येकजण आपापल्या कर्तव्याने ओळखला जातो, आणि तुझ्यावर प्रेम करणारे इतर जीवही या पवित्र नगरीचे पूजन करतात.
पुरं राष्ट्रं समृद्धं वै धनधान्यसमाकुलम्। तस्माद्गच्छस्व कौन्तेय भ्रातृभिः सहितोऽनघ
ती नगरी आणि राज्य धनधान्याने समृद्ध आहे. म्हणून, कुंतीपुत्रा, आपल्या भावांसह तिथे जा, पापरहित आहेस तू.
प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं तस्मै सर्वे प्रणम्य च। रथैर्नागैर्हयैश्चापि सहितास्तु पदातिभिः
ते सर्वांनी ती वचने ऐकून, धृतराष्ट्राला वंदन केले आणि मग रथ, हत्ती, घोडे आणि पायदळ घेऊन निघाले.
प्रतस्थिरे ततो घोषसंयुक्तैः स्यन्दनैर्वरैः। तान्दृष्ट्वा नागराः सर्वे भक्त्या चैव प्रतस्थिरे
ते उत्तम रथांमध्ये, वाद्यांच्या गजरात निघाले. त्यांना पाहून सर्व नगरवासीही भक्तीभावाने त्यांच्या मागे निघाले.
गच्छतः पाण्डवैः सार्धं दृष्ट्वा नागपुरालयात्। पाण्डवैः सहिता गन्तुं नार्हतेति च नागरान्
पांडवांसह निघताना, नागपुरातील नागरिकांनी पाहिले आणि म्हणाले, 'आपण पांडवांसोबत जाऊ नये.'
घोषयामास नगरे धार्तराष्ट्रः ससौबलः।' ततस्ते पाण्डवास्तत्र गत्वा कृष्णपुरोगमाः
धृतराष्ट्राचा पुत्र आणि सौबल यांनी हे नगरात जाहीर केले. मग कृष्णाच्या पुढाकाराने पांडव तिथे गेले.
मण्डयाञ्चक्रिरे तद्वै पुरं स्वर्गादिव च्युतम्। `वासुदेवो जगन्नाथश्चिन्तयामास वासवम्
त्यांनी त्या नगरीला असे सजवले की जणू ती स्वर्गातूनच खाली आली आहे. वासुदेव, जगाचा स्वामी, त्याने मग इंद्राचा विचार केला.
महेन्द्रश्चिन्तितो राजन्विश्वकर्माणमादिशत्। विश्वकर्मन्महाप्राज्ञ अद्यप्रभृति तत्पुरम्
राजा, इंद्राने मनात आणताच त्याने विश्वकर्म्याला आज्ञा दिली. बुद्धिमान विश्वकर्मा त्या क्षणापासून ती नगरी घडवू लागला.
इन्द्रप्रस्थमिति ख्यातं दिव्यं भूम्यां भविष्यति। महेन्द्रशासनाद्गत्वा विश्वकर्मा तु केशवम्
ती नगरी पृथ्वीवर 'इंद्रप्रस्थ' या दिव्य नावाने ओळखली जाईल. महेंद्राच्या आज्ञेने विश्वकर्मा केशवाजवळ गेला.
प्रणम्य प्रणिपातार्हं किं करोमीत्यभाषत। वासुदेवस्तु तच्छ्रुत्वा विश्वकर्माणमूचिवान्
त्याने वंदन करून विचारले, 'मी काय करू?' वासुदेवाने ते ऐकून विश्वकर्म्याला सांगितले.
कुरुष्व कुरुराजस्य महेन्द्रपुरसन्निभम्। इन्द्रेण कृतनामानमिन्द्रप्रस्थं महापुरम्
कुरुराजासाठी इंद्राच्या नगरीसारखी भव्य नगरी बांध. इंद्राने नाव दिल्याप्रमाणे तिला 'इंद्रप्रस्थ' असे नाव असू दे.
ततः पुण्ये शिवे देशे शान्तिं कृत्वा महारथाः। स्वस्तिवाच्य यथान्यायमिन्द्रप्रस्थं भवत्विति
त्या पवित्र आणि मंगल स्थळी, महान रथी योद्ध्यांनी शांतीचे विधी आणि शुभ शब्द उच्चारले – 'ही नगरी इंद्रप्रस्थ होवो.'
तत्पुरं मापयामासुर्द्वैपायनपुरोगमाः। `ततः स विश्वकर्मा तु चकार पुरमुत्तमम्
त्याठिकाणी द्वैपायन यांच्या पुढाकाराने त्या नगरीचे बांधकाम सुरू झाले. मग विश्वकर्म्याने ती उत्तम नगरी उभारली.
सागरप्रतिरूपाभिः परिखाभिरलङ्कृतम्। प्राकारेण च संपन्नं दिवमावृत्य तिष्ठता
समुद्रासारख्या खोल खंदकांनी आणि भक्कम तटबंदीने सजलेले ते नगर जणू आकाशालाच वेढा घालत उभे होते.
पाण्डुराभ्रप्रकाशेन हिमरश्मिनिभेन च। शुशुभे तत्पुरश्रेष्ठं नागैर्भोगवती यथा
पांडुर रंगाच्या ढगांसारख्या तेजाने आणि हिवाळ्यातील सूर्यकिरणांसारख्या प्रकाशाने ते नगर अगदी भोगवतीसारखे शोभून दिसत होते.
द्विपक्षगरुडप्रख्यैर्द्वारैः सौधैश्च शोभितम्। गुप्तमभ्रचयप्रख्यैर्गोपुरैर्मन्दरोपमैः
गरुड किंवा हत्तीच्या पंखांसारख्या भव्य दरवाजांनी आणि मेघांच्या गटांसारख्या, मंदार पर्वतासारख्या उंच गडकोटांनी ते नगर सजले होते.
विविधैरपि निर्विद्धैः शस्त्रोपेतैः सुसंवृतैः। शक्तिभिश्चावृतं तद्धि द्विजिह्वैरिव पन्नगैः
विविध शस्त्रांनी सज्ज, नीटशा शिस्तीत असलेल्या शूर सैनिकांनी ते नगर जणू दोन जीभ असलेल्या सर्पांनी वेढल्यासारखे सुरक्षित होते.
तल्पैश्चाभ्यासिकैर्युक्तं शुशुभे योधरक्षितम्। थीक्ष्णाङ्कुशशतघ्नीभिर्यन्त्रजालैश्च शोभितम्
रक्षकांसाठी मऊ गाद्यांनी सजवलेले, शूर सैनिकांनी राखलेले, तीक्ष्ण अंकुश, शतघ्नी आणि यंत्रांनी सुशोभित असे ते नगर उजळून निघाले होते.
आयसैश्च महाचक्रैः शुशुभे तत्पुरोत्तमम्। सुविभक्तमहारथ्यं देवताबाधवर्जितम्
लोखंडी मोठ्या चाकांनी झळाळणारे, रुंद आणि नीट आखलेल्या रस्त्यांनी युक्त, देवतांच्या विघ्नांपासून मुक्त असे ते नगर अत्यंत सुंदर दिसत होते.
विरोचमानं विविधैः पाण्डुरैर्भवनोत्तमैः। तत्त्रिविष्टपसंकाशमिन्द्रप्रस्थं व्यरोचत
विविध प्रकारच्या शुभ्र, भव्य महालांनी उजळलेले, ते इंद्रप्रस्थ नगर जणू देवांचे त्रिविष्टपचच भासत होते.
मेघवृन्दमिवाकाशे विद्धं विद्युत्समावृतम्। तत्र रम्ये शिवे देशे कौरव्यस्य निवेशनम्
त्या रम्य आणि मंगल प्रदेशात, कौरवांचे निवासस्थान आकाशातील वीजांनी वेढलेल्या मेघांच्या गटासारखे शोभून दिसत होते.
शुशुभे धनसंपूर्णं धनाध्यक्षक्षयोपमम्। तत्रागच्छन्द्विजा राजन्सर्ववेदविदां वराः
संपत्तीने परिपूर्ण, धनाध्यक्षाच्या निवासासारखे ते नगर झळकत होते. तेथे, राजन, सर्व वेदांचे जाणकार श्रेष्ठ ब्राह्मण येत असत.
निवासं रोचयन्ति स्म सर्वभाषाविदस्तथा। वणिजश्चाययुस्तत्र नानादिग्भ्यो धनार्थिनः
सर्व भाषा जाणणारे लोक तेथे राहायला येत आणि धनाच्या शोधात व्यापारी सर्व दिशांनी तेथे येत असत.
सर्वशिल्पविदस्तत्र वासायाभ्यागमंस्तदा। उद्यानानि च रम्याणि नगरस्य समन्ततः
त्या काळी सर्व कलांचे जाणकार तेथे राहायला आले आणि त्या नगराभोवती सुंदर बागा फुलून गेल्या.
आम्रैराम्रातकैर्नीपैरशोकैश्चम्पकैस्तथा। पुन्नागैर्नागपुष्पैश्च लकुचैः पनसैस्तथा
आंबा, आम्रातक, नीप, अशोक, चंपक, पुन्नाग, नागपुष्प, लाकुच आणि फणस अशा झाडांनी तेथे शोभा आली होती.