अयं देशश्च कालश्च पाण्डवाहरणाय नः। न चेदेवं करिष्यध्वं लोके हास्या भविष्यथ
हेच योग्य ठिकाण आणि वेळ आहे पांडवांना पकडण्यासाठी; जर तुम्ही असे केले नाही, तर जगात तुमची हसणूक होईल.
यमेते संश्रिता वस्तुं कामयन्ते च भूमिपम्। सोऽल्पवीर्यबलो राजा द्रुपदो वै मतो मम
ज्याच्याकडे पांडव राहण्यासाठी गेले आहेत आणि ज्याच्याकडे त्यांनी आश्रय घेतला आहे, तो माझ्या मते, द्रुपद राजा फारसा बलवान नाही.
यावदेतान्न जानन्ति जीवतो वृष्णिपुङ्गवाः। चैद्यश्च पुरुषव्याघ्रः शिशुपालः प्रतापवान्
जोपर्यंत वृष्णिकुळातील श्रेष्ठ पुरुष आणि बलवान, पुरूषांमध्ये वाघासारखा, चेदिराज शिशुपाल हे जिवंत असताना या गोष्टी त्यांना कळत नाहीत,
एकीभावं गतो राज्ञा द्रुपदेन महात्मना। दुराधर्षतरा राजन्भविष्यन्ति न संशयः
महात्मा द्रुपद राजा त्यांच्याशी एकत्र झाला की, राजन, ते अजूनही जिंकता येणार नाहीत, यात काहीच शंका नाही.
यावच्चञ्चलतां सर्वे प्राप्नुवन्ति नराधिपाः। तावदेव व्यवस्यामः पाण्डवानां वधं प्रति
सर्व राजे अजूनही अस्थिर आहेत, तोपर्यंतच आपण पांडवांचा नाश करण्याचा निर्णय घ्यावा.
मुक्ता जतुगृहाद्भीमादाशीविषमुखादिव। पुनस्ते यदि मुच्यन्ते महन्नो भयमागतम्
भिमाने जसा जतुच्या घरातून सुटका केली, किंवा जसा मनुष्य विषारी सापाच्या तोंडातून वाचतो, तसा ते परत संकटातून सुटले, तर आपल्यावर मोठे संकट येईल.
तेषामिहोपयातानामेषां तु चिरवासिनाम्। अन्तरे दुष्करं स्थातुं गजयोर्महतोरिव
हे जे येथे आले आहेत आणि इथे खूप दिवस राहिले आहेत, त्यांच्याशी दोन मोठ्या हत्तींसारखे थांबणे फार कठीण आहे.
हनध्वं प्रगृहीतानि बलानि बलिनां वराः। यावन्नः कुरुसेनायां पतन्ति पतगा इव
शक्तिशाली वीरांनो, एकत्र जमलेल्या सैन्याचा नाश करा, तोपर्यंत की ते आपल्या कुरुसेनेवर पक्ष्यांसारखे झेपावत नाहीत.
तावत्सर्वाभिसारेण पुरमेतद्विहन्यताम्। एतन्मम मतं चैव प्राप्तकालं नरर्षभ
सर्वजण एकत्र येण्याआधीच या नगरावर पूर्ण ताकदीने हल्ला करून ते उद्ध्वस्त करा; हेच माझे मत आहे, नरश्रेष्ठ, आणि आता योग्य वेळ आली आहे.
शकुनेर्वचनं श्रुत्वा भाषमाणस्य दुर्मतेः। सोमदत्तिरिदं वाक्यं जगाद परमं ततः
दुष्ट बुद्धीच्या शकुनिचे हे बोलणे ऐकून, सोमदत्ताने त्यावर पुढील श्रेष्ठ वचन सांगितले:
प्रकृतीः सप्त वै ज्ञात्वा आत्मनश्च परस्य च। तथा देशं च कालं च षड्विधान्स नयोद्गुणान्
स्वतःच्या आणि दुसऱ्याच्या सात प्रकृती, तसेच देश, काळ आणि राजकारणातील सहा गुण नीट समजून,
स्थानं वृद्धिं क्षयं चैव भूमिं मित्राणि विक्रमम्। प्रसमीक्ष्याभियुञ्जीत परं व्यसनपीडितम्
स्थान, वाढ, घट, भूमी, मित्र, आणि पराक्रम यांचा विचार करून, संकटाने ग्रस्त शत्रूवरच आक्रमण करावे.
ततोऽहं पाण्डवान्मन्ये मित्रकोशसमन्वितान्। बलस्थान्विक्रमस्थांश्च स्वकृतैः प्रकृतिप्रियान्
म्हणून मी पांडवांना मित्र, संपत्ती, बळ आणि शौर्य यांनी संपन्न, आणि स्वतःच्या कृत्यांनी प्रजेला प्रिय वाटणारे असे मानतो.
वपुषा हि तु भूतानां नेत्राणि हृदयानि च। श्रोत्रं मधुरया वाचा रमयत्यर्जुनो नृणाम्
अर्जुनाच्या रूपामुळे सर्वांच्या डोळ्यांना आणि हृदयांना आनंद मिळतो, आणि त्याच्या मधुर वाणीमुळे लोकांच्या कानांना सुख मिळते.
न तु केवलदैवेन प्रजा भावेन भेजिरे। यद्बभूव मनःकान्तं कर्मणा स चकार तत्
फक्त नशिबामुळेच लोक त्यांच्यामागे गेले नाहीत; जे त्यांच्या मनाला आवडले, ते त्याने कृतीने साध्य केले.
न ह्ययुक्तं न चासक्तं नानृतं न च विप्रियम्। भाषितं चारुभाषस्य जज्ञे पार्थस्य भारती
पार्थाच्या सुंदर वाणीतून कधीही अयोग्य, आसक्त, खोटे किंवा अप्रिय असे काहीही उच्चारले गेले नाही.
तानेवंगुणसंपन्नान्संपन्नान्राजलक्षणैः। न तान्पश्यामि ये शक्ताः समुच्छेत्तुं यथा बलात्
अशा सद्गुणांनी आणि राजचिन्हांनी युक्त असलेल्या या पांडवांना, बलपूर्वक कोणीही हरवू शकेल असे मला वाटत नाही.
प्रभावशक्तिर्विपुला मन्त्रशक्तिश्च पुष्कला। तथैवोत्साहशक्तिश्च पार्थेष्वप्यधितिष्ठति
पृथेच्या पुत्रांमध्ये मोठी सत्ता, प्रभाव, उत्तम सल्ला आणि उत्साह यांची शक्ती आहे.
मौलमित्रबलानां च कालज्ञो वै युधिष्टिरः। साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनेति युधिष्ठिरः
युधिष्ठिराला जन्मसिद्ध मित्रांची आणि योग्य वेळेची जाण आहे; तो साम, दान, भेद आणि दंड या चारही उपायांनी वागतो.
अमित्रांश्च ततो जेतुनं न रोषेणेति मे मतिः। परिक्रीय धनैः शत्रुं मित्राणि च बलानि च
म्हणून माझे मत असे आहे की, शत्रूंचा विजय क्रोधाने नव्हे, तर धन देऊन, तसेच मित्र आणि सैन्य यांना जिंकून घ्यावा.
मूलं च सुकृतं कृत्वा भुङ्क्ते भूमिं च पाण्डवः। अशक्यान्पाण्डवान्मन्ये देवैरपि सवासवैः
धर्माच्या भक्कम पाया घालून पांडवाने ही भूमी उपभोगली आहे; माझ्या मते, इंद्रासह देवताही पांडवांना जिंकू शकत नाहीत.
येषामर्थे सदा युक्तौ कृष्णसंकर्षणावुभौ। श्रेयश्च यदि मन्यद्वं मन्मतं यदि वा मतम्
ज्यांच्यासाठी श्रीकृष्ण आणि बलराम नेहमीच कार्यरत आहेत; जर तुम्हाला हे हिताचे वाटत असेल, किंवा माझ्या मताशी तुम्ही सहमत असाल—
संविदं पाण्डवैः सर्वैः कृत्वा याम यथागतम्। गोपुराट्टालकैरुच्चैरुपतल्पशतैरपि
सर्व पांडवांशी समजूत घालून आपण जसे आलो तसे परत जाऊ या; जरी इथे उंच दरवाजे, मनोरे आणि शेकडो आतील खोली असल्या तरी.
गुप्तं पुरवरश्रेष्ठमेतदद्भिश्च संवृतम्। तृणधान्येन्धरसैस्तथा यन्त्रायुधौषधैः
हे उत्तम आणि नीट राखलेले नगर पाण्याने वेढलेले आहे, आणि गवत, धान्य, इंधन, यंत्रे, शस्त्रे आणि औषधी यांनी भरलेले आहे.
युक्तं बहुकवाटैश्च द्रव्यागारसुवेदिकैः। भीमोच्छ्रितमहाचक्रं बृहदट्टालसंवृतम्
इथे अनेक दरवाजे, मालसाठे आणि वेदिका आहेत; भीमाच्या बळावर उंच मोठी चाकं आहेत, आणि मोठ्या मनोऱ्यांनी हे नगर वेढले आहे.
दृढप्राकारनिर्यूहं शतघ्नीशतसंकुलम्। ऐष्टको दारवो वप्रो मानुषश्चेति यः स्मृतः
हे नगर मजबूत तटबंदी आणि बाह्य बांधकामांनी सुरक्षित आहे, शेकडो युद्धयंत्रांनी भरलेले आहे; याचा बांध विटा, लाकूड आणि माती यांचा बनवलेला आहे, असं म्हणतात.
प्राकारकर्तृभिर्वीरैर्नृगर्भस्तत्र पूजितः। तदेतन्नरगर्भेण पाण्डरेण विराजते
तटबंदी बांधणाऱ्या शूर वीरांमुळे हे नगर सन्मानित आहे; आणि नगरात जन्मलेल्या पांडरामुळे हे नगर अधिकच तेजस्वी दिसते.
सालेनानेकतालेन सर्वतः संवृतं पुरम्। अनुरक्ताः प्रकृतयो द्रुपदस्य महात्मनः
हे नगर सर्व बाजूंनी अनेक ताडांच्या भिंतींनी वेढलेले आहे; आणि महान आत्म्याचा द्रुपद यांच्या प्रजेला आपल्या राजावर अतिशय प्रेम आहे.
दानमानार्जिताः सर्वे बाह्याभ्यन्तरगाश्च ये। प्रतिरुद्धानिमाञ्ज्ञात्वा राजभिर्भीमविक्रमैः
दान आणि सन्मानाने जिंकलेले, नगरातील आणि बाहेरील सर्व लोक, हे पराक्रमी राजे ओळखून त्यांना आपल्या अधिकाराखाली ठेवतात.
उपयास्यन्ति दाशार्हाः समुदग्रोच्छ्रितायुधाः। तस्मात्संन्धिं वयं कृत्वा धार्तराष्ट्रस्य पाण्डवैः
दाशार्ह लोक उंच शस्त्रे घेऊन येतील; म्हणून आपण धृतराष्ट्रपुत्र आणि पांडव यांच्यात संधि करू या.