इत्युक्ता विश्वरूपेण रुद्रं कृत्वा प्रदक्षिणम्। जगाम गङ्गामुद्दिश्य पुण्यां त्रिपथगां नदीम्
विश्वरूपाने असं सांगितल्यावर तिने रुद्राची प्रदक्षिणा केली आणि ती पवित्र, त्रिपथगामी गंगा नदीकडे गेली.
पुरा वै नैमिशारण्ये देवाः सत्रमुपासते। तत्र वैवस्वतो राजञ्शामित्रमकरोत्तदा
पूर्वी नैमिषारण्यात देवांनी यज्ञ केला; तिथे, राजन, वैवस्वताने शामीत्रीशी मैत्री केली.
ततो यमो दीक्षितस्तत्र राज- न्नामारयत्कंचिदपि प्रजानाम्। ततः प्रजास्ता बहुला बभूवुः कालातिपातान्मरणप्रहीणाः
तेव्हा तिथे यम दीक्षित झाला आणि त्याने कोणत्याही जीवाचं प्राण घेतलं नाही; त्यामुळे प्रजांची संख्या वाढली आणि काळ जाऊन मृत्यूच संपला.
सोमश्च शक्रो वरुणः कुबेरः साध्या रुद्रा वसवोऽथाश्विनौ च। प्रजापतिर्भुवनस्य प्रणेता समाजग्मुस्तत्र देवास्तथाऽन्ये
सोम, शक्र, वरुण, कुबेर, साध्य, रुद्र, वसु आणि अश्विनी, तसेच भुवनांचा अधिपती प्रजापती आणि इतर देवही तिथे एकत्र आले.
ततोऽब्रुवँल्लोकगुरुं समेता भयात्तीव्रान्मानुषाणां विवृद्ध्या। तस्माद्भयादुद्विजन्तः सुखेप्सवः प्रयाम सर्वे शरणं भवन्तम्
तेव्हा सर्व देवांनी एकत्र येऊन लोकांचे गुरु यांना सांगितलं — माणसांची संख्या वाढल्यामुळे आम्हाला भीती वाटते; म्हणून सुखासाठी आम्ही सर्वजण तुमच्याकडे शरण आलो आहोत.
किं वो भयं मानुषेभ्यो यूयं सर्वे यदाऽमराः। मा वो मर्त्यसकाशाद्वै भयं भवितुमर्हति
तुम्ही अमर असताना माणसांपासून काय भीती? मर्त्य लोकांपासून तुम्हाला भीती असू नये.
मर्त्या अमर्त्याः संवृत्ता न विशेषोऽस्ति कश्चन। अविशेषादुद्विजन्तो विशेषार्थमिहागताः
मरणारे आणि अमर, दोघेही सारखेच झाले आहेत; यात काहीच फरक उरलेला नाही. ह्या फरकाच्या अभावामुळे अस्वस्थ होऊन, ते वेगळेपण शोधायला इथे आले आहेत.
वैवस्वतो व्यापृतः सत्रहेतो- स्तेन त्विमे न म्रियन्ते मनुष्याः। तस्मिन्नेकाग्रे कृतसर्वकार्ये तत एषां भवितैवान्तकालः
वैवस्वत यज्ञात मग्न आहे म्हणून हे माणसे मरत नाहीत. जेव्हा तो एकाच हेतूने सर्व कामे पूर्ण करील, तेव्हा त्यांचा मृत्यू निश्चितच येईल.
वैवस्वतस्यैव तनुर्विभक्ता वीर्येण युष्माकमुत प्रवृद्धा। सैषामन्तो भविता ह्यन्तकाले न तत्र वीर्यं भविता नरेषु
वैवस्वताचीच एक अंश इथे प्रकट झाली असून, ती तुमच्या सामर्थ्यामुळे वाढली आहे. त्यांचा अंत ठरलेल्या वेळी येईल; त्या वेळी माणसांमध्ये तुमचे बळ चालणार नाही.
ततस्तु ते पूर्वजदेववाक्यं श्रुत्वा जग्मुर्यत्र देवा यजन्ते। समासीनास्ते समेता महाबला भागीरथ्यां ददृशुः पुण्डरीकम्
मग त्या प्राचीन देवांचे शब्द ऐकून, ते जिथे देव यज्ञ करतात तिथे गेले. ते सर्व बलाढ्य एकत्र बसले आणि भागीरथीमध्ये एक कमळ पाहिले.
दृष्ट्वा च तद्विस्मितास्ते बभूवु- स्तेषामिन्द्रस्तत्र शूरो जगाम। सोऽपश्यद्योषामथ पावकप्रभां यत्र देवी गङ्गा सततं प्रसूता
ते पाहून ते सर्व आश्चर्यचकित झाले; त्यांच्यातील शूर इंद्र पुढे गेला. तिथे त्याने अग्निप्रमाणे तेजस्वी एक तरुणी पाहिली, जिथे देवी गंगा नेहमी प्रकट होते.
सा तत्र योषा रुदती जलार्थिनी गङ्गां देवीं व्यवगाह्य व्यतिष्ठत्। तस्याश्रुबिन्दुः पतितो जले य- स्तत्पद्ममासीदथ तत्र काञ्चनम्
ती तरुणी तिथे रडत, पाण्याची आस धरून, देवी गंगेत शिरली आणि तिथे उभी राहिली. तिच्या डोळ्यातून पडलेला अश्रू पाण्यात पडला आणि तिथेच एक सोन्याचे कमळ उमलले.
तदद्भुतं प्रेक्ष्य वज्री तदानी- मपृच्छत्तां योषितमन्तिकाद्वै। का त्वं भद्रे रोदिषि कस्य हेतो- र्वाक्यं तथ्यं कामयेऽहं ब्रवीहि
ते अद्भुत दृश्य पाहून वज्रधारी इंद्राने त्या जवळच्या तरुणीला विचारले: 'सुवासिनी, तू कोण आहेस आणि का रडतेस? मला खरी गोष्ट सांग, मी ती ऐकू इच्छितो.'
त्वं वेत्स्यसे मामिह याऽस्मि शक्र यदर्थं चाहं रोदिमि मन्दभाग्या। आगच्छ राजन्पुरतो गमिष्ये द्रष्टाऽसि तद्रोदिमि यत्कृतेऽहम्
'हे शक्र, मी कोण आहे आणि का दुर्दैवी म्हणून रडते, हे तुला इथे कळेल. राजन, माझ्या पुढे ये, मी जाईन आणि तू पाहशील मी कशासाठी रडते.'
तां गच्छन्तीमन्वगच्छत्तदानीं सोऽपश्यदारात्तरुणं दर्शनीयम्। सिद्धासनस्थं युवतीसहायं क्रीडन्तमक्षैर्गिरिराजमूर्ध्नि
ती जात असताना इंद्र तिच्यामागे गेला आणि दूरून त्याने एक देखणा तरुण पाहिला, जो सिद्धासनात बसून, युवतींसोबत डोंगराच्या शिखरावर फासे खेळत होता.
तमब्रवीद्देवराजो ममेदं त्वं विद्धि विद्वन्भुवनं वशे स्थितम्। ईशोऽहस्मीति समन्युरब्रवी- द्दृष्ट्वा तमक्षैः सुभृशं प्रमत्तम्
देवराज इंद्राने त्याला सांगितले: 'हे ज्ञानी, हे जग माझ्या अधीन आहे, हे जाण. मीच या सृष्टीचा स्वामी आहे!' असे म्हणत त्याने फास्यांच्या खेळात मग्न असलेल्या त्याच्याकडे रागाने पाहिले.
क्रुद्धं च शक्रं प्रसमीक्ष्य देवो जहाय शक्रं च शैरुदैक्षत। संस्तम्भितोऽभूदथ देवराज- स्तेनेक्षितः स्थाणुरिवावतस्थे
शक्र रागावलेला पाहून त्या देवाने त्याच्याकडे तिरस्काराने पाहिले आणि त्याला सोडून दिले. मग देवराजाच्या कटाक्षामुळे तो स्तंभासारखा निश्चल उभा राहिला.
यदा तु पर्याप्तमिहास्य क्रीडया तदा देवीं रुदतीं तामुवाच। आनीयतामेष यतोऽहमारा- न्नैनं दर्पः पुनरप्याविशेत
जेव्हा त्याचा खेळ पुरेसा झाला, तेव्हा त्याने रडणाऱ्या देवीला म्हटले: 'त्याला इथे आण, कारण मी आता थकलो आहे; त्याच्या मनात पुन्हा गर्व येऊ नये.'
ततः शक्रः स्पृष्टमात्रस्तया तु स्रस्तैरङ्गैः पतितोऽभूद्धरण्याम्। तमब्रवीद्भगवानुग्रतेजा मैवं पुनः शक्र कृथाः कथंचित्
मग त्या देवीने स्पर्श करताच शक्राचे अंग शिथिल झाले आणि तो जमिनीवर पडला. त्या प्रखर तेजस्वी भगवंताने त्याला म्हटले: 'शक्र, पुन्हा कधीही असे करू नकोस.'
निवर्तयैनं च महाद्रिराजं बलं च वीर्यं च तवाप्रमेयम्। छिद्रस्य चैवाविश मध्यमस्य यत्रासते त्वद्विधाः सूर्यभासः
'हे महापर्वतराजा, त्याला थांबव आणि तुझे बळ व सामर्थ्य अपार आहे. मधल्या गुहेत प्रवेश कर, जिथे तुझ्यासारखे सूर्यप्रकाशासारखे तेजस्वी लोक राहतात.'
स तद्विवृत्य विवरं महागिरे- स्तुल्यद्युतींश्चतुरोऽन्यान्ददर्श। स तानभिप्रेक्ष्य बभूव दुःखितः कच्चिन्नाहं भविता वै यथेमे
त्याने त्या महापर्वताची गुहा उघडली आणि तिथे त्याच्यासारखे चार तेजस्वी पाहिले. त्यांना पाहून तो दुःखी झाला: 'मीही ह्यांसारखा होणार का?' असे त्याला वाटले.
ततो देवो गिरिशो वज्रपाणिं विवृत्य नेत्रे कुपितोऽभ्युवाच। दरीमेतां प्रविश त्वं शतक्रतो यन्मां बाल्यादवमंस्थाः पुरस्तात्
मग पर्वतरुप देवाने रागाने डोळे उघडून वज्रधारी शक्राला सांगितले: 'हे शतक्रतु, या गुहेत प्रवेश कर, कारण पूर्वी तू मला लहानपणी तुच्छ केले होतेस.'
उक्तस्त्वेवं विभुना देवराजः प्रावेपताऽऽर्तो भृशमेवाभिषङ्गात्। स्रस्तैरङ्गैरनिलेनेव नुन्न- मश्वत्थपत्रं गिरिराजमूर्ध्नि
देवताधिपतीला असे सांगितल्यावर तो फार घाबरला आणि थरथर कापू लागला. त्याचे अंग शिथिल झाले आणि पर्वतशिखरावर वाऱ्याने हलणाऱ्या अश्वत्थाच्या पानासारखा झाला.
स प्राञ्जलिर्वै वृषवाहनेन प्रवेपमानः सहसैवमुक्तः। उवाच देवं बहुरूपमुग्र- मद्याशेषस्य भुवनस्य त्वं भवाद्यः
तो वृषध्वज देवाच्या पुढे हात जोडून, थरथरत उभा राहिला. त्या अनेक रूपांच्या, प्रखर देवाला त्याने म्हटले: 'आज तूच या सर्व सृष्टीचा आद्य स्वामी आहेस.'
तमब्रवीदुग्रवर्चाः प्रहस्य नैवंशीलाः शेषमिहाप्नुवन्ति। एतेऽप्येवं भवितारः पुरस्ता- त्तस्मादेतां दरीमाविश्य शेष्य
उग्रवर्चा हसत म्हणाला, "अशा वागणाऱ्या लोकांना इथे काहीच उरलेलं मिळत नाही. हे सगळेही भविष्यात तसंच होतील; म्हणून या झाडाच्या ढोलीत शिरा आणि तिथेच राहा."
एषा भार्या भविता वो न संशयो योनिं सर्वे मानुषीमाविशध्वम्। तत्र यूयं कर्म कृत्वाऽविषह्यं बहूनन्यान्निधनं प्रापयित्वा
तीच तुमची पत्नी होईल, यात शंका नाही. तुम्ही सगळ्यांनी माणसांच्या पोटी जन्म घ्या. तिथे तुम्ही अनेक कठीण कामं करून, इतर अनेकांना संपवून—
कर्तव्यमन्यद्विविधार्थयुक्तम्
—आणखी वेगवेगळ्या हेतूने काही कामं पूर्ण करावी लागतील.
गमिष्यामो मानुषं देवलोका- द्दुराधरो विहितो यत्र मोक्षः। देवास्त्वस्मानादधीरञ्जनन्यां धर्मो वायुर्मघवानश्विनौ च
आपण देवांच्या लोकातून माणसांच्या जगात जाऊ, जिथे मुक्तीचा कठीण मार्ग ठरवलेला आहे. धर्म, वायू, मघवान आणि अश्विनी हे देव आमच्या पोटी वडिल म्हणून येतील.
एतच्छ्रुत्वा वज्रपाणिर्वचस्तु देवश्रेष्ठं पुनरेवेदमाह। वीर्येणाहं पुरुषं कार्यहेतो- र्दद्यामेषां पञ्चमं मत्प्रसूतम्
ही वचने ऐकून वज्रधारी, देवांचा श्रेष्ठ, पुन्हा म्हणाला, "या कार्यासाठी माझ्या सामर्थ्याने मी त्यांना पाचवा मुलगा देईन, तो माझ्या पासून जन्मेल."
विश्वभुग्भूतधामा च शिबिरिन्द्रः प्रतापवान्। शान्तिश्चतुर्थस्तेषां वै तेजस्वी पञ्चमः स्मृतः
विश्वभुक, सर्व जीवांचा आधार, प्रतापी शिबी, चौथा शांत आणि पाचवा तेजस्वी — हे त्यांच्यात प्रसिद्ध आहेत.