न तु धर्मस्य सूक्ष्मत्वाद्गतिं विद्मः कथंचन। अधर्मो धर्म इति वा व्यवसायो न शक्यते
पण धर्म फार सूक्ष्म आहे, त्याचा मार्ग आपल्याला समजत नाही. हे धर्म आहे की अधर्म, असं ठरवणं कठीण आहे.
कर्तुमस्मद्विधैर्ब्रह्मंस्ततोऽयं न व्यवस्यते। पञ्चानां महिषी कृष्णा भवत्विति कथंचन
म्हणून, ब्राह्मण, आमच्यासारख्या लोकांनी ठरवावं की कृष्णा पाच जणांची राणी व्हावी, असं कधीच म्हणता येत नाही.
न मे वागनृतं प्राह नाधर्मे धीयते मतिः। वर्तते हि मनो मेऽत्र नैषोऽधर्मः कथंचन
माझ्या तोंडून कधीही खोटं निघत नाही, आणि माझं मन अधर्माकडे वळत नाही. माझं मन इथेच स्थिर आहे, आणि हे कधीच अधर्म नाही.
श्रूयते हि पुराणेऽपि जटिला नाम गौतमी। ऋषीनध्यासितवती सप्त धर्मभृतां वरा
पुराणात असं ऐकायला मिळतं की, जटिला नावाची गौतमी या सात ऋषींसोबत राहिली होती, जे धर्माचे श्रेष्ठ पालन करणारे होते.
तथैव मुनिजा वार्क्षी तपोभिर्भावितात्मनः। संगताभूद्दश भ्रातॄनकेन्म्नः प्रचेतसः
त्याचप्रमाणे, तपश्चर्येने मन शुद्ध झालेल्या त्या ऋषिपुत्रीचा विवाह प्रचेतसांचे दहा पुत्रांशी झाला.
गुरोर्हि वचनं प्राहुर्धर्म्यं धर्मज्ञसत्तम। गुरूणां चैव सर्वेषां माता परमको गुरुः
धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुझ्यासाठी सांगतो — गुरूचे बोलणे हे नेहमीच योग्य मानले जाते; आणि सर्व गुरूंमध्ये आई हीच सर्वात मोठी गुरू आहे.
सा चाप्युक्तवती वाचं भैक्षवद्भुज्यतामिति। तस्मादेतदहं मन्ये परं धर्मं द्विजोत्तम
तीसुद्धा म्हणाली, 'हे भिक्षेसारखे जेवावे.' म्हणून, द्विजश्रेष्ठा, मला वाटते की हेच खरे धर्म आहे.
एतमेतद्यथा प्राह धर्मचारी युधिष्ठिरः। भुज्यतां भ्रातृभिः सार्धमित्यर्जुनमचोदयम्। अनृतान्मे भयं तीव्रं मुच्येऽहमनृतात्कथम्
युधिष्ठिरांनी जसा धर्म सांगितला, त्याप्रमाणे मी अर्जुनाला सांगितले, 'भावांसोबत जेवावे.' मला असत्य बोलण्याची फार भीती वाटते — मी असत्यापासून कसा मुक्त होऊ?
अनृतान्मोक्ष्यसे भद्रे धर्मश्चैव सनातनः। ननु वक्ष्यामि सर्वेषां पाञ्चाल शृमु मे स्वयम्
तू असत्यापासून मुक्त होशील, सौभाग्यवती, आणि सनातन धर्मही तुझ्याजवळ राहील. आता मी सर्व काही सांगतो, पाञ्चाल, नीट ऐक.
यथाऽयं विहितो धर्मो यतश्चायं सनातनः। यथा च प्राह कौन्तेयस्तथा धर्मो न संशयः
जसा हा धर्म ठरवला गेला आहे आणि जसा तो सनातन आहे, तसेच कुंतीपुत्रांनी जसे सांगितले, तसाच हा धर्म आहे — यात काहीच शंका नाही.
तत उत्थाय भगवान्व्यासो द्वैपायनः प्रभुः। करे गृहीत्वा राजानं राजवेश्म समाविशत्
मग द्वैपायन व्यास भगवान उठले आणि राजाचा हात धरून राजवाड्यात गेले.
पाण्डवाश्चापि कुन्ती च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। विविशुस्तेऽपि तत्रैव प्रतीक्षन्ते स्म तावुभौ
पांडव, कुंती आणि पृथ्षतपुत्र धृष्टद्युम्न हे सुद्धा तिथे गेले आणि त्या दोघांची वाट पाहू लागले.
ततो द्वैपायनस्त्समै नरेन्द्राय महात्मने। आचख्यौ तद्यथा धर्मो बहूनामेकपत्निता
मग द्वैपायनांनी त्या महात्मा राजाला सांगितले की, एका स्त्रीला अनेक पती असण्याचा धर्म कसा ठरला.
यथा च ते ददुश्चैव राजपुत्र्याः पुरा वरम्। धर्माद्यास्तपसा तुष्टाः पञ्चपत्नीत्वमीश्वराः
आणि पूर्वी, त्या राजकन्येच्या तपामुळे देवता प्रसन्न होऊन तिला पाच पती मिळण्याचा वर दिला, हेही सांगितले.
मा भूद्राजंस्तव तापो मनस्थः पञ्चानां भार्या दुहिता ममेति। मातुरेषा प्रार्थिता स्यात्तदानीं पञ्चानां भार्या दुहिता ममेति
राजा, 'माझ्या मुलीला पाच पती आहेत' या गोष्टीमुळे तुझ्या मनाला दुःख होऊ नये; कारण त्या वेळी तिच्या आईनेच 'माझ्या मुलीला पाच पती मिळावेत' अशी प्रार्थना केली होती.
याजोपयाजौ धर्मरतौ तपोभ्यां तौ चक्रतुः पञ्चपतित्वमस्याः। तत्पञ्चभिः पाण्डुसुतैरवाप्ता भार्या कृष्णा मोदतां वै कुलं ते
याज आणि उपयाज हे दोघे धर्मनिष्ठ आणि तपस्वी होते; त्यांनीच तिला पाच पती मिळवून दिले. त्यामुळे कृष्णा पांडुपुत्रांची पत्नी झाली — तुझे वंश सुखी होवो.
लोके नान्यो विद्यते त्वद्विशिष्टः सर्वारीणामप्रधृष्योऽसि राजन्। भूयस्त्विदं शृणु मे त्वं विशोको यथाऽऽगतं पञ्चपत्नीत्वमस्याः
राजा, या जगात तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ कोणी नाही, सर्व शत्रूंपासून तू अजिंक्य आहेस. आता अजून ऐक, दुःख करू नकोस — तिला पाच पती कसे मिळाले ते सांगतो.
एषा नालायनी पूर्वं मौद्गल्यं स्थविरं पतिम्। आराधयामास तदा कुष्ठिनं तमनिन्दिता
पूर्वी ही स्त्री नलायनी होती. तिने कुष्ठरोगाने ग्रस्त, वृद्ध आणि निष्कलंक असलेल्या मौद्गल्य ऋषीची सेवा केली.
त्वगस्थिभूतं कटुकं लोलमीर्ष्युं सुकोपनम्। सुगन्धेतरगन्धाढ्यं वलीपलितमूर्धजम्
तो वृद्ध, त्वचा आणि हाडे एवढेच राहिलेला, कडवट, चंचल, मत्सरी, लवकर रागावणारा, वाईट वास असलेला आणि केस पांढरे व सुरकुतलेले होता.
स्थविरं विकृताकारं शीर्यमाणनखत्वचम्। उच्छिष्टमुपभुञ्जाना पर्युपास्ते महामुनिम्
तो वृद्ध, विकृत शरीराचा, नखं आणि त्वचा सडलेला होता; तरीही तिने त्याची उष्टे अन्न खाऊन, त्या महर्षीची सेवा केली.
ततः कदाचिदङ्गुष्ठो भुञ्जानस्य व्यशीर्यत। अन्नादुद्धृत्य तच्चान्नमुपभुङ्क्तेऽविशङ्किता
एकदा तो जेवत असताना त्याचा अंगठा ताटात पडला; तरीही तिने ते अन्न उचलून कोणतीही शंका न करता खाल्ले.
तेन तस्याः प्रसन्नेन कामव्याहारिणा तदा। वरं वृणीष्वेत्यसकृदुक्ता वव्रे वरं तदा
तेव्हा तिच्या या सेवेमुळे तो इच्छेप्रमाणे बोलणारा ऋषी प्रसन्न झाला आणि तिला वारंवार 'वर माग' असे सांगितले. तेव्हा तिने वर मागितला.
नाहं वृद्धो न कटुको नेर्व्यावान्नैव कोपनः। न च दुर्गन्धवदनो न कृशो न च लोलुपः
मी म्हातारा नाही, कठोर नाही, माझ्यात ताकद नाही असं नाही, मी चिडका नाही; माझ्या तोंडाला वास नाही, मी कृश नाही, आणि मी लोभीही नाही.
कथं त्वां रमयामीह कथं त्वां वासयाम्यहम्। वद कल्याणि भद्रं ते यथा त्वं मनसेच्छसि
इथे तुला कसं आनंदी करू, तुझ्यासोबत कसं राहू? हे कल्याणी, तुझ्या मनात जसं हवंय तसं सांग, तुझं मंगल होवो.
सा तमक्लिष्टकर्माणं वरदं सर्वकामदम्। भर्तारमनवद्याङ्गी प्रसन्नं प्रत्युवाच ह
शरीराने निर्दोष असलेल्या तिने, सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या, वर देणाऱ्या आणि प्रसन्न असलेल्या आपल्या पतीला उत्तर दिलं.
पञ्चधा प्रविभक्तात्मा भगवांल्लोकविश्रुतः। रमय त्वमचिन्त्यात्मन्पुनश्चैकत्वमागतः
संपूर्ण जगात प्रसिद्ध असलेले, पाच भागात विभागलेले आणि पुन्हा एकरूप झालेले भगवंत, अकल्याणात्मा, तू मला आनंद दे.
तां तथेत्यब्रवीद्धीमान्महर्षिर्वै महातपाः। स पञ्चधा तु भूत्वा तां रमयामास सर्वतः
महान तपस्वी, बुद्धिमान महर्षी म्हणाला, 'तसं होईल.' मग त्याने पाच रूपे धारण करून तिला सर्व प्रकारे संतुष्ट केलं.
नालायनीं सुकेशान्तां मौद्गल्यश्चारुहासिनीम्। आश्रमेष्वधिकं चापि पूज्यमानो महर्षिभिः
मौद्गल्य, जो आश्रमात ऋषींकडून अधिक सन्मानित होता, त्याने सुंदर केसांची आणि मोहक हास्य असलेल्या नालयनीसोबत राहायला सुरुवात केली.
स चचार यथाकामं कामरूपवपुः पुनः। यदा ययौ दिवं चापि तत्र देवर्षिभिः सह
तो इच्छेनुसार विविध रूपे घेऊन फिरत राहिला; आणि जेव्हा तो स्वर्गात गेला, तेव्हा त्याच्यासोबत देवऋषी होते.
चचार सोऽमृताहारः सुरलोके चचार ह। पूज्यमानस्तथा शच्या शक्रस्य भवनेष्वपि
तो देवांच्या लोकात अमृताचे सेवन करत फिरत राहिला, आणि शचीनेही त्याला इंद्राच्या महालात सन्मान दिला.