तस्य तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ऋषेर्द्वैपायनस्य च। तत्राजगाम भगवान्ब्रह्मा लोकगुरुः स्वयम्
त्या द्वैपायन ऋषीच्या मनातील विचार जाणून, जगाचा गुरु भगवंत ब्रह्मा स्वतः तेथे आले.
प्रीत्यर्थं तस्य चैवर्षेर्लोकानां हितकाम्यया। तं दृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः
त्या ऋषीच्या आनंदासाठी आणि लोकांच्या कल्याणासाठी, त्यांना पाहून तो आश्चर्यचकित झाला आणि हात जोडून नतमस्तक उभा राहिला.
आसनं कल्पयामास सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः
सर्व मुनीगणांनी वेढले असताना त्याने आसनाची व्यवस्था केली.
हिरण्यमर्भमासीनं तस्मिंस्तु परमासने। परिवृत्यासनभ्याशे वासवेयः स्थितोऽभवत्
त्या उत्तम सुवर्णासनावर तो बसला आणि त्या आसनाजवळ वासूचा पुत्र उभा राहिला.
अनुज्ञातोऽथ कृष्णस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना। निषसादासनाभ्याशे प्रीयमाणः शुचिस्मितः
मग ब्रह्मा परमेश्वराची परवानगी घेऊन कृष्ण आनंदित आणि निर्मळ हास्याने त्या आसनाजवळ बसला.
उवाच स महातेजा ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। कृतं मयेदं भगवन्काव्यं परमपूजितम्
त्या तेजस्वी ऋषीने परमेश्वर ब्रह्मांना सांगितले, 'भगवंत, हे पूज्य काव्य मी रचले आहे.'
ब्रह्मन्वेदरहस्य च यच्चान्यत्स्थापितं मया। साङ्गोपनिषदां चैव वेदानां विस्तरक्रिया
'ब्रह्मन्, वेदांचे रहस्य आणि मी स्थापन केलेली इतर सर्व गोष्टी, तसेच उपनिषदांसह वेदांची सविस्तर मांडणी मी केली आहे.'
इतिहासपुरापानामुन्मेषं निमिषं च यत्। भूतं भव्यं भविष्यच्च त्रिविधं कालसंज्ञितम्
इतिहास आणि पुराणांच्या उदय-लयासह, जे त्रिकाल म्हणजे भूत, वर्तमान आणि भविष्य यांना म्हणतात, ते सर्व मी सांगितले आहे.
जरामृत्युभयव्याधिभावाभावविनिश्चयः। विविधस्य च धर्मस्य ह्याश्रमाणां च लक्षणम्
वृद्धत्व, मृत्यू, भीती, रोग, अस्तित्व व अनस्तित्व यांचा निर्णय, विविध धर्म आणि आश्रमांचे लक्षण मी सांगितले आहे.
चातुर्वर्ण्यविधानं च पुराणानां च कृत्स्नशः। तपसो ब्रह्मचर्यस्य पृथिव्याश्चन्द्रसूर्ययोः
चातुर्वर्ण्याची रचना, सर्व पुराणांचा संग्रह, तपश्चर्या आणि ब्रह्मचर्याचे आचरण, तसेच पृथ्वी, चंद्र आणि सूर्य यांचे वर्णन केले आहे.
ग्रहनक्षत्रताराणां प्रमाणं च युगैः सह। ऋचो यजूषि सामानि वेदाध्यात्मं तथैव च
ग्रह, नक्षत्र, ताऱ्यांचे मोजमाप आणि त्यांचे युगांनुसारचे फेर, तसेच ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि वेदांचा गाभा — हे सर्व येथे सांगितले आहे.
न्यायशिक्षा चिकित्सा च दानं पाशुपतं तथा। इति नैकाश्रयं जन्म दिव्यमानुषसंज्ञितम्
युक्तिविचार, भाषाशास्त्र, औषधोपचार, दानधर्म आणि पाशुपत मत — अशा अनेक दिव्य व मानवी विद्यांचा जन्म येथे सांगितला आहे.
तीर्थानां चैव पुण्यानां देशानां चैव कीर्तनम्। नदीनां पर्वतानां च वनानां सागरस्य च
पवित्र तीर्थक्षेत्रे, पुण्यभूमी, नद्या, पर्वत, अरण्ये आणि समुद्र यांची स्तुती येथे केली आहे.
पुराणां चैव दिव्यानां कल्पानां युद्धकौशलम्। वाक्यजातिविशेषाश्च लोकयात्राक्रमश्च यः
प्राचीन दिव्य कथा, कल्पांची माहिती, युद्धकलेचे कौशल्य, भाषाशैलीचे प्रकार आणि जगातील आचारधर्म यांचे वर्णन येथे आहे.
यच्चापि सर्वगं वस्तु तच्चैव प्रतिपादितम्। परं न लेखकः कश्चिदेतस्य भुवि विद्यते
सर्वत्र व्यापून असलेली वस्तूही येथे समजावून सांगितली आहे; या भूमीवर यासारखे लिहिणारा दुसरा कोणी नाही.
तपोविशिष्टदपि वै वसिष्ठान्मुनिपुंगवात्। मन्ये श्रेष्ठव्यं त्वां वै रहस्यज्ञानवेदनात्
तपश्चर्येत श्रेष्ठ असलेल्या वसिष्ठ ऋषींपेक्षाही, तुला मी मोठा मानतो, कारण तुझ्याकडे गूढ ज्ञान आहे.
जन्मप्रभृति सत्यां ते वेद्मि गां ब्रह्मवादिनीम्। त्वयाच काव्यमित्युक्तं तस्मात्काव्यं भविष्यति
तुझ्या जन्मापासूनच मी तुला वेदनिष्ठा असल्याचे जाणतो; आणि तू हे काव्य म्हणालास म्हणून, हे काव्य म्हणून ओळखले जाईल.
अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे। विशेषणे गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः
या काव्याचे गुण कविंना सांगता येणार नाहीत, जसे गृहस्थाश्रमाचे वर्णन उरलेल्या तीन आश्रमांना करता येत नाही.
जडान्धबधिरोन्मत्तं तमोभूतं जगद्भवेत्। यदि ज्ञानहुताशेन त्वया नोज्ज्वलियं भवेत्
तू ज्ञानरूपी अग्नी प्रज्वलित केला नसतास, तर हे जग मंद, आंधळे, बहिरे, वेडे आणि अंधकारमय झाले असते.
तमसान्धस्य लोकस्य वेष्टितस्य स्वकर्मभिः। ज्ञानाञ्जनशलाकाभिर्बुद्धिनेत्रोत्सवः कृतः
स्वतःच्या कर्मांनी अंध झालेल्या आणि बांधलेल्या या जगाला, तू ज्ञानरूपी अंजनाच्या काडीने बुद्धीला दृष्टी मिळवून दिलीस.
त्वया भारतसूर्येण नृणां विनिहतं तमः
भारतवंशातील सूर्य असलेल्या तुझ्यामुळे, माणसांवरील अज्ञानाचा अंधकार नाहीसा झाला.
पुराणपूर्णचन्द्रेण श्रुतिज्योत्स्नाप्रकाशिना। नृणां कुमुदसौम्यानां कृतं बुद्धिप्रसादनम्
पुराणरूपी पूर्णचंद्र, वेदांच्या प्रकाशाने उजळलेला, याने कमळासारख्या सौम्य मनांना आनंद दिला.
इतिहासप्रदीपेन मोहावरणघातिना। लोकगर्भगृहं कृत्स्नं यथावत्संप्रकाशितम्
मोहाचा पडदा दूर करणाऱ्या इतिहासरूपी दिव्याने, या जगाच्या गर्भगृहाला पूर्णपणे प्रकाशमान केले आहे.
संग्रहाध्यायबीजो वै पौलोमास्तीकमूलवान्। संभवस्कन्धविस्तारः सभापर्वविटङ्कवान्
संक्षिप्त अध्याय हे बीज, पौलोम आणि आस्तिक यांच्या कथा मुळ, उत्पत्तीचा विभाग खोड, आणि सभापर्व हे गाठ आहे.
आरण्यपर्वरूपाढ्यो विराटोद्योगसारवान्। भीष्मपर्वमहाशाखो द्रोणपर्वपलाशवान्
अरण्यपर्वाचा विस्तार, विराट आणि उद्योग पर्वांचा सार, भीष्मपर्व ही मोठी फांदी, आणि द्रोणपर्व ही पाने आहेत.
कर्णपर्वसितैः पुष्पैः शल्यपर्वसुगन्धिभिः। स्त्रीपर्वैषीकविश्रामः शान्तिपर्वमहाफलः
कर्णपर्व फुलांनी, शल्यपर्व सुगंधाने सजलेले; स्त्रीपर्व विश्रांतीचे ठिकाण, आणि शांतिपर्व हे मोठे फळ आहे.
अश्वमेधामृतसस्त्वाश्रमस्थानसंश्रयः। मौसलश्रुतिसंक्षेपः शिष्टद्विजनिषेवितः
अश्वमेधिक, अनुशासन आणि आश्रमवासिक पर्व हे त्याचे आश्रय; मौसलपर्व त्याचा संक्षेप, आणि हे श्रेष्ठ द्विजांनी सेविलेले आहे.
सर्वेषां कविमुख्यानामुपजीव्यो भविष्यति। पर्जन्यइव भूतानामक्षयो भारद्रुमः
हे सर्व श्रेष्ठ कवींना आधार देणारे ठरेल, जसे अमर्याद पाऊस सर्व सृष्टीला, तसेच हे भारतवृक्ष आहे.
काव्यस्य लेखनार्थाय गणेशः स्मर्यतां मुने
या काव्याच्या लेखनासाठी गणेशाचे स्मरण करूया, हे मुनी.
एवमाभाष्य तं ब्रह्मा जगाम स्वं निवेशनम्। भगवान्स जगत्स्रष्टा ऋषिदेवगणैः सह
असं सांगून ब्रह्मा, जो या जगाचा सृष्टीकर्ता आणि भगवंत आहे, ऋषी आणि देवगणांसह आपल्या निवासस्थानी गेला.