सा विपाशेति विख्याता नदी लोकेषु भारत। ऋषेस्तस्य नरव्याघ्र वचनात्सत्यवादिनः। उत्तीर्य च तदा राजन्दुःखितो भगवानृषिः
ती नदी लोकांत विपाशा म्हणून प्रसिद्ध झाली, हे भारत, त्या सत्यवंत ऋषीच्या शब्दामुळे; आणि ती ओलांडून, तो भगवंत ऋषी दुःखी अवस्थेत पुढे गेला, हे राजन.
शोके बुद्धिं तदा चक्रे न चैकत्र व्यतिष्ठत। सोऽगच्छत्पर्वतांश्चैव सरितश्च सरांसि च
मग, दुःखात त्याने मनाशी ठरवले, पण एका ठिकाणी न थांबता, तो पर्वत, नद्या आणि सरोवरे यांत भटकू लागला.
दृष्ट्वा स पुनरेवर्षिर्नदीं हैमवतीं तदा। चण्डग्राहवतीं भीमां तस्याः स्रोतस्यपातयत्
पुन्हा त्या ऋषीने हिमालयातील, भयंकर आणि उग्र मगर असलेल्या नदीकडे पाहिले आणि तिच्या प्रवाहात स्वतःला सोडून दिले.
सा तमग्निसं विप्रमनुचिन्त्य सरिद्वरा। शतधा विद्रुता तस्माच्छतद्रुरिति विश्रुता
पण त्या उत्तम नदीने, त्या ब्राह्मणाला अग्नी समजून, शंभर प्रवाहांत विभागून पळ काढला, म्हणून तिला शतद्रू असे नाव पडले.
ततः स्थलगतं दृष्ट्वा तत्राप्यात्मानमात्मना। मर्तुं न शक्यमित्युक्त्वा पुवरेवाश्रमं ययौ
मग, पुन्हा स्वतःला किनाऱ्यावर पाहून, 'इथे मरता येत नाही' असे स्वतःशी म्हणत, तो पुन्हा आपल्या आश्रमात गेला.
स गत्वा विविधाञ्शैलान्देशान्बहुविधांस्तथा। अदृशन्त्याख्यया वध्वाथाश्रमेनुसृतोऽभवत्
तो वेगवेगळ्या पर्वतांवर आणि अनेक प्रदेशांत गेला, आणि अदृश्यंती नावाची त्याची सून त्याच्या मागे गेली.
अथ शुश्राव संगत्या वेदाध्ययननिःस्वनम्। पृष्ठतः परिपूर्णार्थं षड्मिरङ्गैरलङ्कृतम्
मग, एकत्र येऊन, त्याने मागून वेदाध्ययनाचा, सर्वार्थाने पूर्ण आणि सहा अंगांनी सुशोभित असा आवाज ऐकला.
अनुव्रजति कोन्वेष मामित्येवाथ सोऽब्रवीत्। अदृश्यन्त्येवमुक्ता वै तं स्नुषा प्रत्यभाषत
मागून कोण येत आहे असे त्याने विचारले; तेव्हा अदृश्यंती, त्याची सून, त्याला उत्तर देऊ लागली.
शक्तोभार्या महाभाग तपोयुक्ता तपस्विनम्। अहमेकाकिनी चापि त्वया गच्छामि नापरः
महाभाग, तुमची पत्नी मोठ्या तपश्चर्येने युक्त आहे आणि तिला तपस्व्याची साथ शोभते. मीही एकटी असली तरी तुझ्यासोबत येणार आहे—याला दुसरा काही मार्ग नाही.
पुत्रि कस्यैष साङ्गस्य वेदस्याध्ययनस्वनः। पुरा साङ्गस्य वेदस्य शक्तेरिव मया श्रुतः
मुली, हा वेदपठणाचा स्वर, अंगोपांगांसह, कुणाचा आहे? पूर्वी शक्राच्या वेदपठणासारखा असा स्वर मी ऐकला होता.
अयं कुक्षौ समुत्पन्नः शक्तेर्गर्भः सुतस्य ते। समा द्वादश तस्येह वेदानभ्यस्यतो मुने
हा गर्भात असलेला मुलगा म्हणजे शक्तीचा पुत्र, तुझा मुलगा आहे. या ठिकाणी त्याने बारा वर्षे वेदांचा अभ्यास केला आहे, हे ऋषी.
एवमुक्तस्तया हृष्टो वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः। अस्ति सन्तानमित्युक्त्वा मृत्योः पार्थ न्यवर्तत
ती असे म्हणताच श्रेष्ठ ऋषी वसिष्ठ आनंदित झाले; 'आपल्याला संतती आहे' असे म्हणून, हे पार्था, ते मृत्यूपासून मागे वळले.
ततः प्रतिनिवृत्तः स तया वध्वा सहानघ। कल्माषपादमासीनं ददर्श विजने वने
मग वसिष्ठ आपल्या पत्नीबरोबर परत फिरले आणि त्यांनी एकांत वनात बसलेला कल्माषपाद पाहिला.
स तु दृष्ट्वैव तं राजा क्रुद्ध उत्थाय भारत। आविष्टो रक्षसोग्रेण इयेषात्तुं तदा मुनिम्
पण, हे भारत, राजाने त्याला पाहताच रागाने उठला; त्याच्या अंगात भयंकर राक्षसाचा वास होता आणि त्याने त्या ऋषीला खाण्याचा प्रयत्न केला.
अदृश्यन्ती तु तं दृष्ट्वा क्रूरकर्माणमग्रतः। भयसंविग्नया वाचा वसिष्ठमिदमब्रवीत्
पुढे येणारा तो क्रूरकर्मा पाहून, भीतीने थरथरणाऱ्या आवाजात, अदृश्य असलेल्या तिने वसिष्ठांना म्हटले—
असौ मृत्युरिवोग्रेण दण्डेन भगवन्नितः। प्रगृहीतेन काष्ठेन राक्षसोऽभ्येति दारुणः
भगवंत, हा भयंकर राक्षस मृत्यूसारखा कठीण दंड घेऊन, हातात लाकूड धरून इथे येतो आहे.
तं निवारयितुं शक्तो नान्योऽस्ति भुवि कश्चन। स्वदृतेऽद्य महाभाग सर्ववेदविदां वर
महाभाग, आज पृथ्वीवर फक्त तुम्हीच, सर्व वेदांचे जाणकार, त्याला थांबवू शकता; दुसरा कोणीही नाही.
पाहि मां भगवन्पापादस्माद्दारुणदर्शनात्। राक्षसोऽयमिहात्तुं वै नूनमावां समीहते
भगवंत, या पापी आणि भयंकर दिसणाऱ्या राक्षसापासून मला वाचवा; तो नक्कीच आपल्याला इथे खाण्याचा विचार करतो आहे.
माभैः पुत्रि न भेतव्यं राक्षसात्तु कथंचन। नैतद्रक्षो भयं यस्मात्पश्यसि त्वमुपस्थितम्
मुली, घाबरू नकोस; राक्षसांपासून तुला काहीही भीती बाळगायची गरज नाही. ज्याच्यामुळे तुला धोका वाटतो आहे, तो राक्षस नाही.
राजा कल्माषपादोऽयं वीर्यवान्प्रथितो भुवि। स एषोऽस्मिन्वनोद्देशे निवसत्यतिभीषणः
हा कल्माषपाद राजा आहे, पृथ्वीवर पराक्रमासाठी प्रसिद्ध. तो या वनात अतिशय भयंकर स्वरूपात राहतो.
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य वसिष्ठो भगवानृषिः। वारयामास तेजस्वी हुङ्कारेणैव भारत
तो धावत येताना पाहून, तेजस्वी वसिष्ठ ऋषींनी फक्त 'हुं' असा उच्चार करून त्याला थांबवले.
मन्त्रपूतेन च पुनः स तमभ्युक्ष्य वारिणा। मोक्षयामास वै शापात्तस्माद्योगान्नराधिपम्
मग मंत्रशुद्ध पाणी त्याच्यावर शिंपडून, वसिष्ठांनी आपल्या योगशक्तीने त्याला शापातून मुक्त केले.
स हि द्वादश वर्षाणि वासिष्ठस्यैव तेजसा। ग्रस्त आसीद्ग्रहेणेव पर्वकाले दिवाकरः
वसिष्ठांच्या तेजामुळे तो बारा वर्षे जणू ग्रहणात सापडलेल्या सूर्याप्रमाणे पकडला गेला होता.
रक्षसा विप्रमुक्तोऽथ स नृपस्तद्वनं महत्। तेजसा रञ्जयामास न्ध्याभ्रमिव भास्करः
राक्षसापासून मुक्त झाल्यावर, त्या राजाने आपल्या तेजाने त्या मोठ्या वनाला जणू संध्याकाळच्या मेघांना रंगवणाऱ्या सूर्याप्रमाणे उजळवले.
प्रतिलभ्य ततः संज्ञामभिवाद्य कृताञ्जलिः। उवाच नृपतिः काले वसिष्ठमृषिसत्तमम्
शुद्धीवर येऊन, त्याने हात जोडून वसिष्ठ ऋषींना नमस्कार केला आणि योग्य वेळी त्यांना म्हणाला—
सौदासोऽहं महाभाग याज्यस्ते मुनिसत्तम। अस्मिन्काले यदिष्टं ते ब्रूहि किं करवाणि ते
महाभाग, मी सौदास आहे, ज्याचा यज्ञ तुम्ही घडवला. ऋषिश्रेष्ठ, या वेळी तुम्हाला काही हवे असेल तर सांगा, मी ते तुमच्यासाठी करीन.
वृत्तमेतद्यथाकालं गच्छ राज्यं प्रशाधि वै। ब्राह्मणं तु मनुष्येन्द्र माऽवमंस्थाः कदाचन
योग्य रीतीने वागा, आणि राज्य नीट चालवा; पण राजन, ब्राह्मणाचा कधीही तिरस्कार करू नकोस.
नावमंस्ये महाभाग कदाचिद्ब्राह्मणर्षभान्। त्वन्निदेशे स्थितः सम्यक् पूजयिष्याम्यहं द्विजान्
हे भाग्यवान, मी कधीच श्रेष्ठ ब्राह्मणांचा अपमान करणार नाही; तुमच्या सांगण्यावर राहून मी द्विजांचा योग्य सन्मान करीन.
इक्ष्वाकूणां च येनाहमनृणः स्यां द्विजोत्तम। तत्त्वत्तः प्राप्तुमिच्छामि सर्ववेदविदां वर
सर्व वेदांचे जाणकार श्रेष्ठ ब्राह्मण, मी इक्ष्वाकू वंशाचा ऋणमुक्त होण्यासाठी जे काही हवे आहे ते तुमच्याकडून मिळवू इच्छितो.
अपत्यायेप्सिताय त्वं महिषीं गन्तुमर्हसि। शीलरूपगुणोपेतामिक्ष्वाकुकुलवृद्धये
संततीसाठी, चांगल्या स्वभावाची, रूपवान आणि गुणी राणी, इक्ष्वाकू वंश वाढावा म्हणून, तिला जवळ करणे योग्य आहे.