अग्निनाशात्क्रियाभ्रांशाद्भ्रान्ता लोकास्त्रयोऽनघाः। विधध्वमत्र यत्कार्यं न स्यात्कालात्ययो यथा
अग्निच्या अभावामुळे आणि विधी बिघडल्यामुळे, तिन्ही लोक गोंधळले; वेळेचा क्रम बिघडू नये म्हणून काय करावं ते ठरवा.
अथर्षयश्च देवाश्च ब्रह्माणमुपगम्य तु। अग्नेरावेदयञ्शापं क्रियासंहारमेव च
मग ऋषी आणि देव ब्रह्माकडे गेले आणि अग्निचा शाप आणि विधी थांबले याची माहिती दिली.
भृगुणा वै महाभाग शप्तोऽग्निः कारणान्तरे। कथं देवमुखो भूत्वा यज्ञभागाग्रभुक् तथा
भृगुने दुसऱ्या कारणासाठी अग्निला शाप दिला; तो देवांचा तोंड असून, पुन्हा यज्ञातील पहिला भाग कसा मिळवेल?
श्रुत्वा तु तद्वचस्तेषामग्निमाहूय विश्वकृत्
त्यांची वचने ऐकून, सर्वांचा सृष्टीकर्ता ब्रह्मा अग्निला बोलावतो.
उवाच वचनं श्लक्ष्णं भूतभावनमव्ययम्। लोकानामिह सर्वेषां त्वं कर्ता चान्त एव च
त्यांनी अत्यंत मधुर आणि सत्त्व निर्माण करणारे, शाश्वत असे शब्द उच्चारले — "हे सर्व जग निर्माण करणारे आणि शेवटी संहार करणारेही तूच आहेस."
त्वं धारयसि लोकांस्त्रीन्क्रियाणां च प्रवर्तकः। स तथा कुरु लोकेश नोच्छिद्येरन्यथा क्रियाः
तू या तिन्ही लोकांना आधार देतोस आणि सर्व कर्मकांडांचा आरंभकर्ता आहेस. म्हणून, हे लोकांचे स्वामी, तू तसेच कर; नाहीतर या कर्मकांडे थांबतील.
कस्मादेवं विमूढस्त्वमीश्वरः सन् हुताशेन। त्वं पवित्रं सदा लोके सर्वभूतगतिश्च ह
तूच सर्वांचा ईश्वर असूनही, अग्नी, असा गोंधळलेला का आहेस? तू नेहमी या जगात पवित्र आहेस आणि सर्व जीवांचे आश्रयस्थान आहेस.
न त्वं सर्वशरीरेण सर्वभक्षत्वमेष्यसि। अपाने ह्यर्चिषो यास्ते सर्वं भक्ष्यन्ति ताः शिखिन्
तू तुझ्या संपूर्ण देहाने सर्व काही गिळणार नाहीस; कारण तुझ्या ज्या ज्वाळा अपान वायूतून निघतात, त्या सर्व काही भस्म करतात, हे ज्वालामुखी.
क्रव्यादा च तनुर्या ते सा सर्वं भक्षयिष्यति। यथा सूर्यांशुभिः स्पृष्टं सर्वं शुचि विभाव्यते
तुझी जी मांसभक्षक रूप आहे, ती सर्व काही भक्षण करील; जसे सूर्याच्या किरणांनी स्पर्शलेले सर्व काही शुद्ध दिसते.
तथा त्वदर्चिर्निर्दग्धं सर्वं शुचि भविष्यति। त्वमग्ने परमं तेजः स्वप्रभावाद्विनिर्गतम्
त्याचप्रमाणे, तुझ्या ज्वाळांनी जळालेले सर्व काही शुद्ध होईल; तू, अग्नी, तुझ्या स्वतःच्या तेजाने उत्पन्न झालेले सर्वोच्च तेज आहेस.
स्वतेजसैव तं शापं कुरु सत्यमृषेर्विभो। देवानां चात्मनो भागं गृहाण त्वं मुखे हुतम्
तुझ्याच तेजाने, हे महाबळ, त्या ऋषींचा शाप सत्य कर आणि देवतांसाठी व स्वतःसाठी समिधेने दिलेला भाग तुझ्या मुखात स्वीकार.
एवमस्त्विति तं वह्निः प्रत्युवाच पितामहम्। जगाम शासनं कर्तुं देवस्य परमेष्ठिनः
अग्नीने पितामहाला "तसेच होवो" असे उत्तर दिले आणि परमेश्वराच्या आज्ञेचे पालन करण्यासाठी निघून गेला.
देवर्षयश्च मुदितास्ततो जग्मुर्यथागतम्। ऋषयश्च यथा पूर्वं क्रियाः सर्वाः प्रचक्रिरे
तेव्हा देवर्षी आनंदित होऊन जसे आले तसे परत गेले, आणि ऋषींनी पूर्वीप्रमाणे सर्व कर्मकांड पुन्हा सुरू केली.
दिवि देवा मुमुदिरे भूतसङ्घाश्च लौकिकाः। अग्निश्च परमां प्रीतिमवाप हतकल्मषः
स्वर्गातील देवतांनी आणि पृथ्वीवरील सर्व जीवांनी आनंद केला; अग्नीही पापमुक्त होऊन अत्यंत संतुष्ट झाला.
एवं स भगवाञ्छापं लेभेऽग्निर्भृगुतः पुरा। एवमेष पुरा वृत्त हतिहासोऽग्निशापजः। पुलोम्नश्च विनाशोऽयं च्यवनस्य च संभवः
अशा प्रकारे पूर्वी भृगुपुत्र अग्नीला शाप मिळाला होता; तसेच हे सर्व घडले — हतीचा हास्य, अग्नीचा शाप, पुलोमनाचा नाश आणि च्यवनाचा जन्म.
स चापि च्यवनो ब्रह्मन्भार्गवोऽजनयत्सुतम्। सुकन्यायां महात्मानं प्रमतिं दीप्ततेजसम्
च्यवन ऋषींनी, हे ब्राह्मण, भृगुवंशीय असून, सुकन्येपासून तेजस्वी आणि महान आत्मा असलेला प्रमती नावाचा पुत्र जन्माला घातला.
प्रमतिस्तु रुरुं नाम घृताच्यां समजीजनत्। रुरुः प्रमद्वरायां तु शुनकं समजीजनम्
प्रमतीने घृताचीपासून रुरु नावाचा पुत्र जन्माला घातला; आणि रुरुने प्रमद्वरेपासून शुनकाचा जन्म केला.
शुनकस्तु महासत्वः सर्वभार्गवनन्दनः। जातस्तपसि तीव्रे च स्थितः स्थिरयशास्ततः
शुनक हा अत्यंत तेजस्वी आणि सर्व भृगुवंशाचा आनंद करणारा होता; तो कठोर तपश्चर्येत स्थिर राहिला आणि त्यामुळे त्याला अढळ कीर्ती मिळाली.
तस्य ब्रह्मन्रुरोः सर्वं चरितं भूरितेजसः। विस्तरेण प्रवक्ष्यामि तच्छृणु त्वमशेषतः
हे ब्राह्मण, मी आता रुरु या तेजस्वी ऋषीचे सर्व चरित्र तुला सविस्तर सांगतो; ते तू पूर्णपणे ऐक.
ऋषिरासीन्महान्पूर्वं तपोविद्यासमन्वितः। स्थूलकेश इति ख्यातः सर्वभूतहिते रतः
पूर्वी एक महान ऋषी होता, जो तप आणि विद्या याने संपन्न होता; त्याचे नाव स्थूलकेश असे होते आणि तो सर्व जीवांच्या हितासाठी नेहमीच कार्यरत असे.
एतस्मिन्नेव काले तु मेनकायां प्रजज्ञिवान्। गन्धर्वराजो विप्रर्षे विश्वावसुरिति स्मृतः
त्याच काळात, हे महर्षी, मेनका पासून गंधर्वांचा राजा, विश्वावसु नावाने प्रसिद्ध असलेला, जन्माला आला.
अप्सरा मेनका तस्य तं गर्भं भृगुनन्दन। उत्ससर्ज यथाकालं स्थूलकेशाश्रमं प्रति
मेनका या अप्सरेने योग्य वेळी, भृगुनंदना, आपला तो पुत्र स्थूलकेशाच्या आश्रमाकडे सोडला.
उत्सृज्य चैव तं गर्भं नद्यास्तीरे जगाम सा। अप्सरा मेनका ब्रह्मन्निर्दया निरपत्रपा
मेनका नावाची अप्सरा, ब्रह्मन्, त्या गर्भाला नदीच्या काठी सोडून, निर्दयीपणे आणि लाज न बाळगता निघून गेली.
कन्याममरगर्भाभां ज्वलन्तीमिव च श्रिया। तां ददर्श समुत्सृष्टां नदीतीरे महानृषिः
ती कन्या, अमरांच्या गर्भातून जन्मल्यासारखी तेजस्वी आणि शोभिवंत दिसणारी, नदीच्या काठी टाकलेली असताना, एका महान ऋषीने तिला पाहिले.
स्थूलकेशः स तेजस्वी विजने बन्धुवर्जिताम्। स तां दृष्ट्वा तदा कन्यां स्थूलकेशो महाद्विजः
तेजस्वी आणि स्थूलकेश नावाचा तो महान ब्राह्मण, त्या मुलीला निर्जन ठिकाणी, नातेवाईकांशिवाय एकटी असताना पाहतो.
जग्राह च मुनिश्रेष्ठः कृपाविष्टः पुपोष च। ववृधे सा वरारोहा तस्याश्रमपदे शुभे
त्या श्रेष्ठ ऋषीने, करुणेने भरून, तिला उचलले आणि वाढवले; सुंदर बांध्याची ती कन्या त्याच्या पवित्र आश्रमात वाढू लागली.
जातकाद्याः क्रियाश्चास्या विधिपूर्वं यथाक्रमम्। स्थूलकेशो महाभागश्चकार सुमहानृषिः
स्थूलकेश या महान आणि पुण्यवान ऋषीने तिच्या जन्मापासूनच्या सर्व विधी, योग्य क्रमाने आणि नीट नियमाने केले.
प्रमदाभ्यो वरा सा तु सत्त्वरूपगुणान्विता। ततः प्रमद्वरेत्यस्या नाम चक्रे महानृषिः
ती कन्या सौंदर्य, रूप आणि गुणांनी इतर स्त्रियांपेक्षा श्रेष्ठ होती, म्हणून त्या महान ऋषीने तिचे नाव 'प्रमद्वरा' ठेवले.
तामाश्रमपदे तस्य रुरुर्दृष्ट्वा प्रमद्वराम्। बभूव किल धर्मात्मा मदनोपहतस्तदा
त्या ऋषीच्या आश्रमात प्रमद्वरा दिसली तेव्हा, धर्मात्मा रुरु तिच्या प्रेमात पडला.
पितरं सखिभिः सोऽथ श्रावयामास भार्गवम्। प्रमतिश्चाभ्ययाचत्तां स्थूलकेशं यशस्विनम्
नंतर रुरुने आपल्या वडिलांना आणि मित्रांना ही गोष्ट सांगितली; आणि प्रमतीने प्रसिद्ध स्थूलकेश यांच्याकडे तिचा हात मागितला.