शक्तोऽहमपि शप्तुं त्वां मान्यास्तु ब्राह्मणा मम। जानतोऽपि च ते ब्रह्मन्कथयिष्ये निबोध तत्
मीसुद्धा तुला शाप देऊ शकतो, पण ब्राह्मण माझ्या दृष्टीने मान्य आहेत. तरीही, ब्रह्मन्, मी जे काही जाणतो ते तुला सांगतो—ऐक.
योगेन बहुधाऽऽत्मानं कृत्वा तिष्ठामि मूर्तिषु। अग्निहोत्रेषु सत्रेषु क्रियासु च मखेषु च
योगाच्या बळावर मी स्वतःला अनेक रूपांत प्रकट करतो; अग्निहोत्र, यज्ञ, आणि इतर विधींमध्ये मी वसतो.
वेदोक्तेन विधानेन मयि यद्धूयते हविः। देवताः पितरश्चैव तेन तृप्ता भवन्ति वै
वेदांनी सांगितलेल्या पद्धतीने माझ्यात जो काही होम केला जातो, त्याने देव आणि पितर दोघेही तृप्त होतात.
आपो देवगणाः सर्वे आपः पितृगणास्तथा। दर्शश्च पौर्णमासश्च देवानां पितृभिः सह
पाणी हे देवांचं आणि पितरांचंही स्वरूप आहे; दर्श आणि पौर्णिमास यज्ञ देव आणि पितरांसाठी एकत्र केले जातात.
देवताः पितरस्तस्मात्पितरश्चापि देवताः। एकीभूताश्च दृश्यन्ते पृथक्त्वेन च पर्वसु
म्हणून देव आणि पितर, तसेच पितर आणि देव, हे एकत्रही आणि वेगळंही, या पवित्र काळात दिसतात.
देवताः पितरश्चैव भुञ्जते मयि यद्भुतम्। देवतानां पितॄणां च मुखमेतदहं स्मृतम्
माझ्यात जो काही नैवेद्य अर्पण केला जातो, तो देव आणि पितर दोघेही ग्रहण करतात; मीच त्यांचा तोंड मानला जातो.
अमावास्यां हि पितरः पौर्णमास्यां हि देवताः। मन्मुखेनैव हूयन्ते भुञ्जते च हुतं हविः
अमावस्येला पितरांना आणि पौर्णिमेला देवांना, माझ्या तोंडातून होम केला जातो आणि ते अर्पण स्विकारतात.
सर्वभक्षः कथं त्वेषां भविष्यामि मुखं त्वहम्
मी सर्व काही भक्षण करणारा असताना, मग मी त्यांचा तोंड कसा होऊ?
द्विजानामग्निहोत्रेषु यज्ञसत्रक्रियासु च। निरोंकारवषट्काराः स्वधास्वाहाविवर्जिताः
द्विजांच्या अग्निहोत्र आणि यज्ञकर्मात, 'ॐ' आणि 'वषट्', 'स्वधा' आणि 'स्वाहा' यांचा उच्चार न करता,
विनाऽग्निना प्रजाः सर्वास्तत आसन्सुदुःखिताः। अथर्षयः समुद्विग्ना देवान् गत्वाब्रुवन्वचः
अग्निविना सर्व प्राणी दुःखी झाले; मग ऋषी चिंतेत देवांकडे गेले आणि म्हणाले,
अग्निनाशात्क्रियाभ्रांशाद्भ्रान्ता लोकास्त्रयोऽनघाः। विधध्वमत्र यत्कार्यं न स्यात्कालात्ययो यथा
अग्निच्या अभावामुळे आणि विधी बिघडल्यामुळे, तिन्ही लोक गोंधळले; वेळेचा क्रम बिघडू नये म्हणून काय करावं ते ठरवा.
अथर्षयश्च देवाश्च ब्रह्माणमुपगम्य तु। अग्नेरावेदयञ्शापं क्रियासंहारमेव च
मग ऋषी आणि देव ब्रह्माकडे गेले आणि अग्निचा शाप आणि विधी थांबले याची माहिती दिली.
भृगुणा वै महाभाग शप्तोऽग्निः कारणान्तरे। कथं देवमुखो भूत्वा यज्ञभागाग्रभुक् तथा
भृगुने दुसऱ्या कारणासाठी अग्निला शाप दिला; तो देवांचा तोंड असून, पुन्हा यज्ञातील पहिला भाग कसा मिळवेल?
श्रुत्वा तु तद्वचस्तेषामग्निमाहूय विश्वकृत्
त्यांची वचने ऐकून, सर्वांचा सृष्टीकर्ता ब्रह्मा अग्निला बोलावतो.
उवाच वचनं श्लक्ष्णं भूतभावनमव्ययम्। लोकानामिह सर्वेषां त्वं कर्ता चान्त एव च
त्यांनी अत्यंत मधुर आणि सत्त्व निर्माण करणारे, शाश्वत असे शब्द उच्चारले — "हे सर्व जग निर्माण करणारे आणि शेवटी संहार करणारेही तूच आहेस."
त्वं धारयसि लोकांस्त्रीन्क्रियाणां च प्रवर्तकः। स तथा कुरु लोकेश नोच्छिद्येरन्यथा क्रियाः
तू या तिन्ही लोकांना आधार देतोस आणि सर्व कर्मकांडांचा आरंभकर्ता आहेस. म्हणून, हे लोकांचे स्वामी, तू तसेच कर; नाहीतर या कर्मकांडे थांबतील.
कस्मादेवं विमूढस्त्वमीश्वरः सन् हुताशेन। त्वं पवित्रं सदा लोके सर्वभूतगतिश्च ह
तूच सर्वांचा ईश्वर असूनही, अग्नी, असा गोंधळलेला का आहेस? तू नेहमी या जगात पवित्र आहेस आणि सर्व जीवांचे आश्रयस्थान आहेस.
न त्वं सर्वशरीरेण सर्वभक्षत्वमेष्यसि। अपाने ह्यर्चिषो यास्ते सर्वं भक्ष्यन्ति ताः शिखिन्
तू तुझ्या संपूर्ण देहाने सर्व काही गिळणार नाहीस; कारण तुझ्या ज्या ज्वाळा अपान वायूतून निघतात, त्या सर्व काही भस्म करतात, हे ज्वालामुखी.
क्रव्यादा च तनुर्या ते सा सर्वं भक्षयिष्यति। यथा सूर्यांशुभिः स्पृष्टं सर्वं शुचि विभाव्यते
तुझी जी मांसभक्षक रूप आहे, ती सर्व काही भक्षण करील; जसे सूर्याच्या किरणांनी स्पर्शलेले सर्व काही शुद्ध दिसते.
तथा त्वदर्चिर्निर्दग्धं सर्वं शुचि भविष्यति। त्वमग्ने परमं तेजः स्वप्रभावाद्विनिर्गतम्
त्याचप्रमाणे, तुझ्या ज्वाळांनी जळालेले सर्व काही शुद्ध होईल; तू, अग्नी, तुझ्या स्वतःच्या तेजाने उत्पन्न झालेले सर्वोच्च तेज आहेस.
स्वतेजसैव तं शापं कुरु सत्यमृषेर्विभो। देवानां चात्मनो भागं गृहाण त्वं मुखे हुतम्
तुझ्याच तेजाने, हे महाबळ, त्या ऋषींचा शाप सत्य कर आणि देवतांसाठी व स्वतःसाठी समिधेने दिलेला भाग तुझ्या मुखात स्वीकार.
एवमस्त्विति तं वह्निः प्रत्युवाच पितामहम्। जगाम शासनं कर्तुं देवस्य परमेष्ठिनः
अग्नीने पितामहाला "तसेच होवो" असे उत्तर दिले आणि परमेश्वराच्या आज्ञेचे पालन करण्यासाठी निघून गेला.
देवर्षयश्च मुदितास्ततो जग्मुर्यथागतम्। ऋषयश्च यथा पूर्वं क्रियाः सर्वाः प्रचक्रिरे
तेव्हा देवर्षी आनंदित होऊन जसे आले तसे परत गेले, आणि ऋषींनी पूर्वीप्रमाणे सर्व कर्मकांड पुन्हा सुरू केली.
दिवि देवा मुमुदिरे भूतसङ्घाश्च लौकिकाः। अग्निश्च परमां प्रीतिमवाप हतकल्मषः
स्वर्गातील देवतांनी आणि पृथ्वीवरील सर्व जीवांनी आनंद केला; अग्नीही पापमुक्त होऊन अत्यंत संतुष्ट झाला.
एवं स भगवाञ्छापं लेभेऽग्निर्भृगुतः पुरा। एवमेष पुरा वृत्त हतिहासोऽग्निशापजः। पुलोम्नश्च विनाशोऽयं च्यवनस्य च संभवः
अशा प्रकारे पूर्वी भृगुपुत्र अग्नीला शाप मिळाला होता; तसेच हे सर्व घडले — हतीचा हास्य, अग्नीचा शाप, पुलोमनाचा नाश आणि च्यवनाचा जन्म.
स चापि च्यवनो ब्रह्मन्भार्गवोऽजनयत्सुतम्। सुकन्यायां महात्मानं प्रमतिं दीप्ततेजसम्
च्यवन ऋषींनी, हे ब्राह्मण, भृगुवंशीय असून, सुकन्येपासून तेजस्वी आणि महान आत्मा असलेला प्रमती नावाचा पुत्र जन्माला घातला.
प्रमतिस्तु रुरुं नाम घृताच्यां समजीजनत्। रुरुः प्रमद्वरायां तु शुनकं समजीजनम्
प्रमतीने घृताचीपासून रुरु नावाचा पुत्र जन्माला घातला; आणि रुरुने प्रमद्वरेपासून शुनकाचा जन्म केला.
शुनकस्तु महासत्वः सर्वभार्गवनन्दनः। जातस्तपसि तीव्रे च स्थितः स्थिरयशास्ततः
शुनक हा अत्यंत तेजस्वी आणि सर्व भृगुवंशाचा आनंद करणारा होता; तो कठोर तपश्चर्येत स्थिर राहिला आणि त्यामुळे त्याला अढळ कीर्ती मिळाली.
तस्य ब्रह्मन्रुरोः सर्वं चरितं भूरितेजसः। विस्तरेण प्रवक्ष्यामि तच्छृणु त्वमशेषतः
हे ब्राह्मण, मी आता रुरु या तेजस्वी ऋषीचे सर्व चरित्र तुला सविस्तर सांगतो; ते तू पूर्णपणे ऐक.
ऋषिरासीन्महान्पूर्वं तपोविद्यासमन्वितः। स्थूलकेश इति ख्यातः सर्वभूतहिते रतः
पूर्वी एक महान ऋषी होता, जो तप आणि विद्या याने संपन्न होता; त्याचे नाव स्थूलकेश असे होते आणि तो सर्व जीवांच्या हितासाठी नेहमीच कार्यरत असे.