मन्मथाग्निपरीतात्मा सन्दिग्धाक्षरया गिरा। साधु त्वमसितापाङ्गि कामार्तं मत्तकाशिनि
प्रेमाच्या ज्वाळांनी व्याकुळ झालेल्या, थरथरणाऱ्या शब्दांत तो म्हणाला, 'हे काळ्या डोळ्यांची, हे तेजस्विनी, मी प्रेमाने वेडा झालोय, माझ्यावर कृपा कर.'
भजस्व भजमानं मां प्राणा हि प्रजहन्ति माम्। त्वदर्थं हि विशालाक्षि मामयं निशितैः शरैः
'माझ्यावर प्रेम कर, कारण मी तुझ्यासाठी तळमळतोय; माझा जीव आता तुझ्याविना राहू शकत नाही. हे मोठ्या डोळ्यांची, तुझ्या प्रेमाच्या तीक्ष्ण बाणांनी माझं मन छिन्नभिन्न झालंय.'
कामः कमलगर्भाभे प्रतिविध्यन्न शाम्यति। दष्टमेवमनाक्रन्दे भद्रे काममहाहिना
'हे कमळासारख्या मुखाची, कामाने मला छेदलं तरीही ते शांत होत नाही; म्हणून मी मोठ्या वेदनेने ओरडतोय, या प्रेमरूपी महाअजगराने दंशिल्यासारखा, हे सोज्वळे.'
सा त्वं पीनायतश्रोणी मामाप्नुहि वरानने। त्वदधीना हि मे प्राणाः किन्नरोद्गीतभाषिणि
'म्हणून, हे भरदार कंबरेची आणि सुंदर मुखाची, मला स्वीकार. माझा जीव तुझ्यावरच अवलंबून आहे, तुझं बोलणं जणू गंधर्वांच्या गाण्यासारखं आहे.'
चारुसर्वानवद्याङ्गि पद्मेन्दुप्रतिमानने। न ह्यहं त्वदृते भीरु शक्ष्यामि खलु जीवितुम्
'हे निर्दोष अंगाची, सुंदर अवयवांची, कमळ आणि चंद्रासारख्या मुखाची, मी तुझ्याविना खरंच जगू शकत नाही, हे भीरू.'
कामः कमलपत्राक्षि प्रतिविध्यति मामयम्। तस्मात्कुरु विशालाक्षि मय्यनुक्रोशमङ्गने
'हे कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांची, कामाने मला छेदलंय; म्हणून, हे मोठ्या डोळ्यांची, माझ्यावर दया कर, हे सुकुमार स्त्री.'
भक्तं मामसितापाङ्गि न परित्यक्तुमर्हसि। त्वं हि मां प्रीतियोगेन त्रातुमर्हसि भामिनि
काळ्या डोळ्यांची सुंदरी, मी तुझा भक्त आहे, मला सोडू नकोस. सुंदर स्त्री, तुझ्या प्रेमाने तूच मला वाचवायला हवीस.
त्वद्दर्शनकृतस्नेहं मनश्चलति मे भृशम्। न त्वां दृष्ट्वा पुनश्चान्यां द्रष्टुं कल्याणि रोचते
तुला पाहिल्यामुळे माझ्या मनात तुझ्याविषयी प्रेम निर्माण झालं आहे आणि माझं मन फार अस्थिर झालं आहे. शुभ्र स्त्री, तुला पाहिल्यावर दुसरी कुठलीही स्त्री मला आवडत नाही.
प्रसीद वशगोऽहं ते भक्तं मां भज भामिनि। दृष्ट्वैव त्वां वरारोहे मन्मथो भृशमङ्गने
माझ्यावर कृपा कर, मी तुझ्या अधीन आहे, भक्त म्हणून मला स्वीकार. सुंदर नारी, तुला पाहताच कामदेवाने मला जोरात वेड लावलं.
अन्तर्गतं विशालाक्षि विध्यति स्म पतत्त्रिभिः। मन्मथाग्निसमुद्भूतं दाहं कमललोचने
मोठ्या डोळ्यांची, कमलासारख्या डोळ्यांची सुंदरी, माझ्या आत प्रेमाची ज्वाळा पेटली आहे, जणू कामदेवाच्या बाणांनी मी विद्ध झालो आहे.
प्रीतिसंयोगयुक्ताभिरद्भिः प्रह्लादयस्व मे। पुष्पायुधं दुराधर्षं प्रचण्डशरकार्मुकम्
प्रेमाच्या संगतीने मिळणाऱ्या पाण्याने मला आनंद दे, कारण फुलांच्या बाणांनी आणि बलवान धनुष्याने सज्ज असलेला कामदेव तग धरण्यास कठीण आहे.
त्वद्दर्शनसमुद्भूतं विध्यन्तं दुःसहैः शरैः। उपशामय कल्याणि आत्मदानेन भामिनि
शुभ्र स्त्री, तुला पाहून निर्माण झालेल्या असह्य बाणांनी मला जो वेदना होत आहे, ती वेदना तुझं स्वतःचं मला देऊन शांत कर.
गान्धर्वेण विवाहेन मामुपैहि वराङ्गने। विवाहानां हि रम्भोरु गान्धर्वः श्रेष्ठ उच्यते
सुंदर अंगाची स्त्री, गंधर्व विवाहाने मला स्वीकार, कारण सर्व विवाहांमध्ये गंधर्व विवाह श्रेष्ठ मानला जातो.
नाहमीशाऽऽत्मनो राजन्कन्या पितृमती ह्यहम्। मयि चेदस्ति ते प्रीतिर्याचस्व पितरं मम
राजा, मी स्वतःच्या इच्छेची मालकीण नाही, कारण मी वडिलांची कन्या आहे. जर तुला माझ्यावर प्रेम असेल, तर माझ्या वडिलांना मागणी कर.
यथा हि ते मया प्राणाः संभृताश्च नरेश्वर। दर्शनादेव भूयस्त्वं तथा प्राणान्ममाहरः
नरश्रेष्ठ, जसं मी माझा जीव जपला, तसंच तुला पाहताच माझा जीव तू घेतलास.
न चाहमीशा देहस्य तस्मान्नृपतिसत्तम। समीपं नोपगच्छामि न स्वतन्त्रा हि योषितः
राजांमध्ये श्रेष्ठ, मी माझ्या देहाची मालकीण नाही, म्हणून मी तुझ्या जवळ येत नाही, कारण स्त्रिया स्वतंत्र नसतात.
का हि सर्वेषु लोकेषु विश्रुताभिजनं नृपम्। कन्या नाभिलषेन्नाथं भार्तारं भक्तवत्सलम्
सर्व लोकांत, कोणती कन्या प्रसिद्ध कुलातील, भक्तवत्सल आणि कीर्तीमान राजाला पती म्हणून निवडू इच्छित नाही?
तस्मादेवं गते काले याचस्व पितरं मम। आदित्यं प्रणिपातेन तपसा नियमेन च
म्हणून या परिस्थितीत, माझ्या वडिलांना मागणी कर. नम्रतेने, तपश्चर्येने आणि नियमाने सूर्यदेवांची प्रार्थना कर.
स चेत्कामयते दातुं तव मामरिसूदन। भविष्याम्यद्य ते राजन्सततं वशवर्तिनी
अरिसूदन, जर माझे वडील मला तुला द्यायला तयार असतील, तर आजपासून मी नेहमी तुझ्या इच्छेप्रमाणे वागेन.
अहं हि तपती नाम सावित्र्यवरजा सुता। अस्य लोकप्रदीपस्य सवितुः क्षत्रियर्षभ
क्षत्रियांमध्ये श्रेष्ठ, मी तपती नावाची आहे, सावित्रीची बहीण आणि या जगाला प्रकाश देणाऱ्या सूर्याची कन्या आहे.
स गन्धर्ववचः श्रुत्वा तत्तदा भरतर्षभ। अर्जुनः परया भक्त्या पूर्णचन्द्र इवाबभौ
गंधर्वाचे शब्द ऐकून, भरतांमध्ये श्रेष्ठ अर्जुन पराकोटीच्या भक्तीने पूर्ण चंद्रासारखा तेजस्वी दिसला.
उवाच च महेष्वासो गन्धर्वं कुरुसत्तमः। जातकौतूहलोऽतीव वसिष्ठस्य तपोबलात्
महाबली अर्जुन, कुरुकुळातील श्रेष्ठ, वसिष्ठांच्या तपश्चर्येच्या सामर्थ्यामुळे त्याला मोठी उत्सुकता वाटली आणि त्याने गंधर्वाला विचारले.
वसिष्ठ इति तस्यैतदृषेर्नाम त्वयेरितम्। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं यथावत्तद्वदस्व मे
तू त्या ऋषीचं नाव वसिष्ठ असं सांगितलंस. मला याबद्दल सविस्तर ऐकायचं आहे, कृपया मला नीट सांग.
य एष गन्धर्वपते पूर्वेषां नः पुरोहितः। आसीदेतन्ममाचक्ष्व क एष भगवानृषिः
गंधर्वाधिपती, आमच्या पूर्वजांचा जो पुरोहित होता, तो पूज्य ऋषी कोण आहे, हे मला सांग.
ब्रह्मणो मानसः पुत्रो वसिष्ठोऽरुन्धतीपतिः। तपसा निर्जितौ शश्वदजेयावमरैरपि
ब्रह्मदेवांच्या मनातून जन्मलेले, अरुंधतीचे स्वामी वसिष्ठ यांनी आपल्या तपश्चर्येच्या जोरावर, देवांनाही जिंकता न येणाऱ्यांना सहज जिंकले.
कामक्रोधावुभौ यस्य चरणौ समुवाहतुः। इन्द्रियाणां वशकरो वशिष्ठ इति चोच्यते
ज्याच्या पायाशी इच्छा आणि राग दोघेही सेवकासारखे वावरतात, आणि ज्याने आपल्या इंद्रियांवर पूर्णपणे नियंत्रण मिळवले आहे, त्याला वसिष्ठ असे म्हणतात.
यथा कामश्च क्रोधश्च निर्जितावजितौ नरैः। जितारयो जिता लोकाः पन्थानश्च जिता दिशः
जसे माणसांनी इच्छा आणि राग जिंकले, की ते पूर्णपणे वश होतात, तसेच शत्रू, लोक आणि सर्व दिशा जिंकता येतात.
यस्तु नोच्छेदनं चक्रे कुशिकानामुदारधीः। विश्वामित्रापराधेन धारयन्मन्युमुत्तमम्
उदार बुद्धीचे जे वसिष्ठ, विश्वामित्राच्या अपराधामुळे मनात मोठा राग असूनही, कुशिकांचा नाश करण्याचा विचारही केला नाहीत—
पुत्रव्यसनसंतप्तः शक्तिमानप्यशक्तवत्। विश्वामित्रविनाशाय न चक्रे कर्म दारुणम्
पुत्राच्या मृत्यूने दुःखी असूनही, अपार शक्ती असतानाही, त्यांनी विश्वामित्राचा नाश करण्यासाठी कधीही कठोर कृत्य केले नाही.
मृतांश्च पुनराहर्तुं शक्तः पुत्रान्यमक्षयात्। कृतान्तं नातिचक्राम वेलामिव महोदधिः
आपल्या मृत मुलांना पुन्हा जिवंत करण्याची क्षमता असूनही, त्यांनी मृत्यूने घातलेली मर्यादा कधीच ओलांडली नाही, जशी मोठ्या समुद्राने आपली किनार सोडत नाही.