तापत्य इति यद्वाक्यमुक्तवानसि मामिह। तदहं ज्ञातुमिच्छामि तापत्यार्थं विनिश्चितम्
तू येथे माझ्याबद्दल 'तापत्य' असे म्हटलेस; मला 'तापत्य' याचा नेमका अर्थ जाणून घ्यायचा आहे.
तपती नाम का चैषा तापत्या यत्कृते वयम्। कौन्तेया हि वयं साधो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्
ही तापती कोण आहे, आणि कोणासाठी आपण तापत्य म्हणून ओळखले जातो? कुंतीपुत्रा, आम्हाला या गोष्टीचे खरे स्वरूप जाणून घ्यायचे आहे.
एवमुक्तः स गन्धर्वः कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम्। विश्रुतं त्रिषु लोकेषु श्रावयामास वै कथाम्
गंधर्वाने असे ऐकून, कुंतीपुत्र अर्जुनाला, जो तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे, ती कथा सांगायला सुरुवात केली.
हन्त ते कथयिष्यामि कथामेतां मनोरमाम्। यथावदखिलां पार्थ सर्वबुद्धिमतां वर
हे पार्था, सर्व बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुला, मी ही मनमोहक कथा जशी घडली तशी पूर्णपणे सांगतो.
उक्तवानस्मि येन त्वां तापत्य इति यद्वचः। तत्तेऽहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना भव
मी तुला 'तापतीचा पुत्र' का म्हटले, हे मी आता सांगतो; तू एकाग्र मनाने ऐक.
य एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा। एतस्य तपती नाम बभूव सदृशी सुता
जो आपल्या तेजाने आकाश आणि स्वर्ग व्यापतो, त्याचीच तापती नावाची त्याच्यासारखी कन्या होती.
विवस्वतो वै देवस्य सावित्र्यवरजा विभो। विश्रुता त्रिषु लोकेषु तपती तपसा युता
ती तापती, विवस्वान देवाची कन्या आणि सावित्रीची लहान बहीण, तपश्चर्येने युक्त आणि तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध होती.
न देवी नासुरी चैव न यक्षी न च राक्षसी। नाप्सरा न च गन्धर्वी तथा रूपेण काचन
कुठलीही देवी, असुरी, यक्षी, राक्षसी, अप्सरा किंवा गंधर्व स्त्री तिच्या सौंदर्याशी तुलना करू शकत नव्हती.
सुविभक्तानवद्याङ्गी स्वसितायतलोचना। स्वाचारा चैव साध्वी च सुवेषा चैव भामिनी
तिचे सर्व अंग सुंदर, निर्दोष होते; डोळे लांब आणि काळे; आचार शुद्ध आणि सतीसाध्वी; नेहमी सुंदर वस्त्र परिधान केलेली.
त तस्याः सदृशं कंचित्त्रिषु लोकेषु भारत। भर्तारं सविता मेने रूपशीलगुणश्रुतैः
भारता, साविताने ठरवले की तिन्ही लोकांत रूप, स्वभाव, गुण आणि विद्या यांत तिच्या तोडीचा नवरा कुणीच नाही.
संप्राप्तयौवनां पश्यन्देयां दुहितरं तु ताम्। `द्व्यष्टवर्षां तु तां श्यामां सविता रूपशालिनीम्।' नोपलेभे ततः शान्तिं संप्रदानं विचिन्तयन्
साविताने आपल्या जवळपास सोळा वर्षांची, श्यामवर्णाची, तेजस्वी आणि यौवनात आलेली मुलगी पाहून, तिला कुणाला द्यावे याचा विचार करत असताना त्याला मनःशांती मिळेना.
अथर्क्षपुत्रः क्रान्तेय कुरूणामृषभो बली। सूर्यमाराधयामास नृपः संवरणस्तदा
कौरव वंशातील बलाढ्य राजा, ऋक्षपुत्र संवरण, त्या वेळी सूर्याची भक्ती करू लागला.
अर्ध्यमाल्योपहाराद्यैर्गन्धैश्च नियतः शुचिः। नियमैरुपवासैश्च तपोभिर्विविधैरपि
त्याने शुद्धता आणि नियम पाळून, अर्घ्य, फुले, सुवासिक द्रव्ये, विविध व्रते आणि उपवास यांद्वारे सूर्याची उपासना केली.
सुश्रूषुरनहंवादी शुचिः पौरवनन्दन। अंशुमन्तं समुद्यन्तं पूजयामास भक्तिमान्
तो सेवेला तत्पर, नम्र भाषण करणारा, शुद्ध अंतःकरणाचा आणि भक्तिभावाने उदय होत असलेल्या अंशुमान सूर्याची पूजा करणारा होता.
ततः कृतज्ञं धर्मज्ञं रूपेणासदृशं भुवि। तपत्याः सदृशं मेने सूर्यः संवरणं पतिम्
तेव्हा सूर्याने पाहिले की संवरण हा कृतज्ञ, धर्मनिष्ठ आणि पृथ्वीवर रूपात अद्वितीय आहे; म्हणून त्याला तापतीसाठी योग्य वर मानले.
दातुमैच्छत्ततः कन्यां तस्मै संवरणाय ताम्। नृपोत्तमाय कौरव्य विश्रुताभिजनाय च
म्हणून, कौरव्य, सूर्याने आपल्या प्रसिद्ध आणि श्रेष्ठ वंशातील कन्येला त्या उत्तम राजाला, संवरणाला द्यायचे ठरवले.
यथा हि दिवि दीप्तांशुः प्रभासयति तेजसा। तथा भुवि महिपालो दीप्त्या संवरणोऽभवत्
जसा तेजस्वी सूर्य आकाश उजळवतो, तसा राजा संवरण आपल्या तेजाने पृथ्वीवर प्रकाशमान झाला.
यथाऽर्चयन्ति चादित्यमुद्यन्तं ब्रह्मवादिनः। तथा संवरणं पार्थ ब्राह्मणावरजाः प्रजाः
जसे ब्रह्मविद्या जाणणारे लोक उदय होत असलेल्या सूर्याची पूजा करतात, तसे ब्राह्मण आणि इतर प्रजाही संवरणाचा सन्मान करत.
स सोममति कान्तत्वादादित्यमति तेजसा। बभूव नृपतिः श्रीमान्सुहृदां दुर्हृदामपि
तो तेजस्वी राजा चंद्रासारखा सुंदर, सूर्यासारखा तेजस्वी आणि मित्रांनाही तसेच शत्रूंनाही प्रिय होता.
एवंगुणस्य नृपतेस्तथावृत्तस्य कौरव। तस्मै दातुं मनश्चक्रे तपतीं तपनः स्वयम्
कौरवा, अशा सद्गुणी आणि उत्तम वर्तन असलेल्या राजाला पाहून, सूर्याने स्वतः तापतीला त्याला द्यायचे ठरवले.
स कदाचिदथो राजा श्रीमानमितविक्रमः। चचार मृगयां पार्थ पर्वतोपवने किल
एकदा तो तेजस्वी आणि अपराजित राजा, अरे पार्था, डोंगराच्या पायथ्याशी असलेल्या जंगलात शिकार करायला गेला.
चरतो मृगयां तस्य क्षुत्पिपासासमन्वितः। ममार राज्ञः कौन्तेय गिरावप्रतिमो हयः
शिकार करत असताना, त्याला भूक आणि तहान लागली, कुंतीपुत्रा, आणि त्या डोंगरावर राजाचा अद्वितीय घोडा मरण पावला.
स मृताश्वश्चरन्पार्थ पद्भ्यामेव गिरौ नृपः। ददर्शासदृशीं लोके कन्यामायतलोचनाम्
घोडा मेल्यावर, राजा पायानेच डोंगरावर फिरू लागला आणि त्याला जगात कुणीही न शोभणारी, मोठ्या डोळ्यांची एक सुंदर कन्या दिसली.
स एव एकामासाद्य कन्यां परबलार्दनः। तस्थौ नृपतिशार्दूलः पश्यन्नविचलेक्षणः
शत्रूंचा पराभव करणारा तो सिंहासारखा राजा, त्या एकटी कन्येला पाहून तिथेच थांबला आणि तिच्याकडे न हलणाऱ्या डोळ्यांनी पाहू लागला.
स हि तां तर्कयामास रूपतो नृपतिः श्रियम्। पुनः संतर्कयामास रवेर्भ्रष्टामिव प्रभाम्
राजाने तिच्या सौंदर्याकडे पाहून तिला जणू लक्ष्मीच आहे असे वाटले; पुन्हा त्याला ती सूर्याचीच किरणे खाली उतरली आहेत असे भासले.
वपुषा वर्चसा चैव शिखामिव विभावसोः। प्रसन्नत्वेन कान्त्या च चन्द्ररेखामिवामलाम्
रूप आणि तेजामध्ये ती अग्नीच्या ज्वाळेसारखी भासत होती; प्रसन्नतेत आणि कांतीत ती निर्मळ चंद्रकोरीसारखी वाटत होती.
गिरिपृष्ठे तु सा यस्मिन्स्थिता स्वसितलोचना। विभ्राजमाना शुशुभे प्रतिमेव हिरण्मयी
ती मोठ्या डोळ्यांची कन्या ज्या डोंगर उतारावर उभी होती, तिथे ती सोन्याच्या मूर्तीप्रमाणे झळकत होती.
तस्या रूपेण स गिरिर्वेषेण च विशेषतः। ससवृक्षक्षुपलतो हिरण्मय इवाभवत्
तिच्या सौंदर्यामुळे आणि विशेषतः वेषामुळे, त्या डोंगरावरची झाडे, वेलींनी आणि गवतासह, जणू सगळे सोन्याचेच दिसू लागले.
अवमेने च तां दृष्ट्वा सर्वलोकेषु योषितः। अवाप्तं चात्मनो मेने स राजा चक्षुषः फलं
तिला पाहून त्याने जगातील इतर सर्व स्त्रियांना कमी लेखले; आणि त्या राजाला वाटले की, त्याच्या डोळ्यांना खरी मिळकत मिळाली.
जन्मप्रभृति यत्किचिंद्दृष्टवान्स महीपतिः। रूपं न सदृशं तस्यास्तर्कयामास किंचन
जन्मापासून आजवर राजाने जे काही रूप पाहिले, त्यात तिच्यासारखे कोणतेच नव्हते असे त्याला वाटले.