नारदप्रभृतीनां तु देवर्षीणां मया श्रुतम्। गुणान्कथयतां वीर पूर्वेषां तव धीमताम्
नारद आणि इतर देवर्षींकडून मी ऐकले आहे, हे वीर, की ते तुझे बुद्धिमान पूर्वजांचे गुणगान करतात.
स्वयं चापि मया दृष्टश्चरता सागराम्बराम्। इमां वसुमतीं कृत्स्नां प्रभावः सुकुलस्य ते
मी स्वतःही या सागर आणि आकाश व्यापलेल्या पृथ्वीवर फिरताना तुझ्या कुलाची महती सर्वत्र पाहिली आहे.
वेदे धनुषि चाचार्यमभिजानामि तेऽर्जुन। विश्रुतं त्रिषु लोकेषु भारद्वाजं यशस्विनम्
वेद आणि धनुर्विद्येत तुझे गुरु कोण आहेत हे मला माहीत आहे, हे अर्जुना—तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेले, कीर्तीमान भारद्वाज.
सर्ववेदविदां श्रेष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम्। द्रोणमिष्वस्त्रकुशलं धनुष्यह्गिरसां वरम्
सर्व वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व शस्त्रधारींमध्ये सर्वोत्तम, धनुर्विद्येत कुशल आणि अंगिरस वंशातील सर्वश्रेष्ठ म्हणजे द्रोण.
धर्मं वायुं च शक्रं च विजानाम्यश्विनौ तथा। पाण्डुं च कुरुशार्दूल षडेतान्कुरुवर्धनान्। पितॄनेतानहं पार्थ देवमानुषसत्तमान्
कुरु वंशातील वाघा, मी धर्म, वायू, इंद्र, अश्विनी कुमार, पांडू—हे सहा कुरुवंश वाढवणारे—यांना ओळखतो. पार्था, मी पूर्वजांचा, दैवी आणि मानवी, सर्वश्रेष्ठ प्राणींचा प्रमुख आहे.
दिव्यात्मानो महात्मानः सर्वशस्त्रभृतां वराः। भवन्तो भ्रातरः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः
हे सर्व दिव्य आत्मे, महान मनाचे, सर्व शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ आहेत. तुम्ही भावंडे शूर आणि उत्तम व्रत पाळणारे आहात.
उत्तमां च मनोबुद्धिं भवतां भावितात्मनाम्। जानन्नपि च वः पार्थ कृतवानिह धर्षणाम्
पार्था, तुमच्या श्रेष्ठ मनाची आणि बुद्धीची मला जाणीव असूनही, तुम्ही पवित्र आत्मे असता, तरीही मी येथे हा अन्याय केला आहे.
स्त्रीसकाशे च कौरव्य न पुमान्क्षन्तुमर्हति। धर्षणामात्मनः पश्यन्ब्राहुद्रविणमाश्रितः
कौरवा, स्त्रियांच्या उपस्थितीत कोणीही पुरुष स्वतःच्या अपमानाला सहन करू नये, विशेषतः जो बळावर आणि संपत्तीवर अवलंबून आहे.
नक्तं च बलमस्माकं भूय एवाभिवर्धते। यतस्ततो मां कौन्तेय सदारं मन्युराविशत्
रात्री आमचे बळ अधिक वाढते. म्हणून, कुंतीपुत्रा, मला आणि माझ्या पत्नीला नेहमीच राग येतो.
सोऽहं त्वयेह विजितः सङ्ख्ये तापत्यवर्धन। येन तेनेह विधिना कीर्त्यमानं निबोध मे
तापत्य वंश वाढवणाऱ्या, मी या युद्धात तुझ्यामुळे पराभूत झालो आहे. हे का घडले, ते कारण ऐक.
ब्रह्मचर्यं परो धर्मः स चापि नियतस्त्वयि। यस्मात्तस्मादहं पार्थ रणे।ञस्मि विजितस्त्वया
ब्रह्मचर्याचा व्रत सर्वश्रेष्ठ आहे, आणि ते तुझ्यात दृढ आहे. म्हणूनच, पार्था, मी या युद्धात तुझ्याने जिंकला गेलो.
यस्तु स्यात्क्षत्रियः कश्चित्कामवृत्तः परन्तप। नक्तं च युधि युध्येत न स जीवेत्कथंचन
परंतपा, जो क्षत्रिय वासनेच्या अधीन होऊन रात्री युद्ध करतो, तो कधीच जिवंत राहत नाही.
यस्तु स्यात्कामवृत्तोऽपि पार्थ ब्रह्मपुरस्कृतः। जयेन्नक्तञ्चरान्सर्वान्स पुरोहितधूर्गतः
पार्था, जो वासनेच्या अधीन असला तरी, जर तो ब्राह्मणाच्या मार्गदर्शनाखाली आणि पुरोहितासोबत असेल, तर तो सर्व रात्री हिंडणाऱ्या शत्रूंना जिंकू शकतो.
तस्मात्तापत्य यत्किंचिन्नृणां श्रेय इहेप्सितम्। तस्मिन्कर्मणि योक्तव्या दान्तात्मानः पुरोहिताः
म्हणून, या जगात माणसांना जे काही कल्याण हवे असेल, त्या कार्यात संयमी पुरोहितांना गुंतवावे.
वेदे षडङ्गे निरताः शुचयः सत्यवादिनः। धर्मात्यागः कृतात्मानः स्युर्नृपाणां पुरोहिताः
राजांच्या पुरोहितांनी वेद आणि त्याच्या सहा अंगांमध्ये निष्ठा ठेवावी, शुद्ध असावे, सत्य बोलावे, धर्मावर ठाम राहावे आणि आत्मसंयम असावा.
जयश्च नियतो राज्ञः स्वर्गश्च तदनन्तरम्। यस्य स्याद्धर्मविद्वाग्मी पुरोधाः शीलवाञ्शुचिः
ज्याचा पुरोहित धर्मज्ञ, वाक्पटू, सद्गुणी आणि शुद्ध आहे, त्या राजाला विजय निश्चित आहे आणि त्यानंतर स्वर्गही मिळतो.
लाभं लब्धुमलब्धं वा लब्धं वा परिरक्षितुम्। पुरोहितं प्रकुर्वीत राजा गुणसमन्वितम्
लाभ मिळाला असो वा नसो, किंवा मिळालेला लाभ राखण्यासाठी, राजाने सद्गुणी पुरोहित नेमावा.
पुरोहितमते तिष्ठेद्य इच्छेद्भूतिमात्मनः। प्राप्तुं वसुमतीं सर्वां सर्वशः सागराम्बराम्
जो स्वतःसाठी समृद्धी आणि समुद्राने वेढलेली संपूर्ण पृथ्वी मिळवू इच्छितो, त्याने नेहमी पुरोहिताच्या सल्ल्याने वागावे.
न हि केवलशौर्येण तापत्याभिजनेन च। जयेदब्राह्मणः कश्चिद्भूमिं भूमिपतिः क्वचित्
फक्त शौर्य किंवा कुलीन जन्म यावरच, ब्राह्मणाशिवाय कोणताही राजा पृथ्वी जिंकू शकत नाही.
तस्मादेवं विजानीहि कुरूणां वंशवर्धन। ब्राह्मणप्रमुखं राज्यं शक्यं पालयितुं चिरम्
म्हणून, कुरुवंश वाढवणाऱ्या, असे समज की ब्राह्मणांच्या नेतृत्वाखालील राज्य दीर्घकाळ टिकू शकते.
तापत्य इति यद्वाक्यमुक्तवानसि मामिह। तदहं ज्ञातुमिच्छामि तापत्यार्थं विनिश्चितम्
तू येथे माझ्याबद्दल 'तापत्य' असे म्हटलेस; मला 'तापत्य' याचा नेमका अर्थ जाणून घ्यायचा आहे.
तपती नाम का चैषा तापत्या यत्कृते वयम्। कौन्तेया हि वयं साधो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्
ही तापती कोण आहे, आणि कोणासाठी आपण तापत्य म्हणून ओळखले जातो? कुंतीपुत्रा, आम्हाला या गोष्टीचे खरे स्वरूप जाणून घ्यायचे आहे.
एवमुक्तः स गन्धर्वः कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम्। विश्रुतं त्रिषु लोकेषु श्रावयामास वै कथाम्
गंधर्वाने असे ऐकून, कुंतीपुत्र अर्जुनाला, जो तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध आहे, ती कथा सांगायला सुरुवात केली.
हन्त ते कथयिष्यामि कथामेतां मनोरमाम्। यथावदखिलां पार्थ सर्वबुद्धिमतां वर
हे पार्था, सर्व बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुला, मी ही मनमोहक कथा जशी घडली तशी पूर्णपणे सांगतो.
उक्तवानस्मि येन त्वां तापत्य इति यद्वचः। तत्तेऽहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना भव
मी तुला 'तापतीचा पुत्र' का म्हटले, हे मी आता सांगतो; तू एकाग्र मनाने ऐक.
य एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा। एतस्य तपती नाम बभूव सदृशी सुता
जो आपल्या तेजाने आकाश आणि स्वर्ग व्यापतो, त्याचीच तापती नावाची त्याच्यासारखी कन्या होती.
विवस्वतो वै देवस्य सावित्र्यवरजा विभो। विश्रुता त्रिषु लोकेषु तपती तपसा युता
ती तापती, विवस्वान देवाची कन्या आणि सावित्रीची लहान बहीण, तपश्चर्येने युक्त आणि तिन्ही लोकांत प्रसिद्ध होती.
न देवी नासुरी चैव न यक्षी न च राक्षसी। नाप्सरा न च गन्धर्वी तथा रूपेण काचन
कुठलीही देवी, असुरी, यक्षी, राक्षसी, अप्सरा किंवा गंधर्व स्त्री तिच्या सौंदर्याशी तुलना करू शकत नव्हती.
सुविभक्तानवद्याङ्गी स्वसितायतलोचना। स्वाचारा चैव साध्वी च सुवेषा चैव भामिनी
तिचे सर्व अंग सुंदर, निर्दोष होते; डोळे लांब आणि काळे; आचार शुद्ध आणि सतीसाध्वी; नेहमी सुंदर वस्त्र परिधान केलेली.
त तस्याः सदृशं कंचित्त्रिषु लोकेषु भारत। भर्तारं सविता मेने रूपशीलगुणश्रुतैः
भारता, साविताने ठरवले की तिन्ही लोकांत रूप, स्वभाव, गुण आणि विद्या यांत तिच्या तोडीचा नवरा कुणीच नाही.