स एवं च्यवनो जज्ञे भृगोः पुत्रः प्रतापवान्। तं ददर्श पिता तत्र च्यवनं तां च भामिनीम्। स पुलोमां ततो भार्यां पप्रच्छ कुपितो भृगुः
अशा प्रकारे भृगुंचा पराक्रमी पुत्र च्यवन जन्माला आला; तिथे त्याच्या वडिलांनी च्यवन आणि तेजस्विनी पुलोमा हिला पाहिलं, आणि भृगु रागाने पत्नीला विचारू लागले.
केनासि रक्षसे तस्मै कथिता त्वं जिहीर्षवे। न हि त्वा वेद तद्रक्षो मद्भार्यां चारुहासिनीम्
तुला त्या राक्षसाला कोण दाखवलं, ज्याला तुला पळवायचं होतं? तो राक्षस तुला माझी पत्नी आहेस हे ओळखत नव्हता, हसऱ्या चेहऱ्याच्या सखी.
तत्त्वमाख्याहि तं ह्यद्य शप्तुमिच्छाम्यहं रुषा। बिभेति को न शापान्मे कस्य चायं व्यतिक्रमः
मला खरी गोष्ट सांग, कारण आज मी रागाने त्याला शाप देणार आहे; माझ्या शापाला कोण घाबरत नाही, आणि ही चूक कुणाची आहे?
अग्निना भगवंस्तस्मै रक्षसेऽहं निवेदिता। ततो मामनयद्रक्षः क्रोशन्तीं कुररीमिव
भगवंत, मला त्या राक्षसाला अग्नीने दाखवलं; मग तो राक्षस मला, मी कावळ्याप्रमाणे ओरडत असताना, पळवून नेला.
साऽहं तव सुतस्यास्य तेजसा परिमोक्षिता। भस्मीभूतं च तद्रक्षो मामुत्सृज्य पपात वै
तुझ्या या पुत्राच्या तेजामुळे मी मुक्त झाले; तो राक्षस राख होऊन मला सोडून खाली पडला.
इति श्रुत्वा पुलोमाया भृगुः परममन्युमान्। शशापाग्निमतिक्रुद्धः सर्वभक्षो भविष्यसि
पुलोमाच्या या गोष्टी ऐकून, भृगु अत्यंत संतापले आणि त्यांनी अग्नीला शाप दिला—'तू आता सर्वभक्षक होशील.'
शप्तस्तु भृगुणा वह्निः क्रुद्धो वाक्यमथाब्रवीत्। किमिदं साहसं ब्रह्मन्कृतवानसि मां प्रति
भृगुने शाप दिल्यावर, अग्नि रागाने म्हणाला, "ब्रह्मन्, हे काय घाईघाईने केलेस माझ्यावर?"
धर्मे प्रयतमानस्य सत्यं च वदतः समम्। पृष्टो यदब्रवं सत्यं व्यभिचारोऽत्र को मम
मी नेहमी धर्माने वागतो, आणि सत्यच बोलतो; विचारले असता मी जे सांगितले, तेही खरंच होते. मग माझा दोष काय आहे?
पृष्टो हिसाक्षीयः साक्ष्यं जानानोऽप्यन्यथा वदेत्। स पूर्वानात्मनः सप्त कुले हन्यात्तथाऽपरान्
कोणी साक्षीदार सत्य जाणूनही वेगळं बोलला, तर तो आपल्या सात पिढ्या आणि पुढच्या पिढ्यांनाही नष्ट करतो.
यश्च कार्यार्थतत्त्वज्ञो जानानोऽपि न भाषते। सोऽपि तेनैव पापेन लिप्यते नात्र संशयः
जो कार्यासाठीचं खरं जाणूनही बोलत नाही, तोही त्याच पापात अडकतो—यात शंका नाही.
शक्तोऽहमपि शप्तुं त्वां मान्यास्तु ब्राह्मणा मम। जानतोऽपि च ते ब्रह्मन्कथयिष्ये निबोध तत्
मीसुद्धा तुला शाप देऊ शकतो, पण ब्राह्मण माझ्या दृष्टीने मान्य आहेत. तरीही, ब्रह्मन्, मी जे काही जाणतो ते तुला सांगतो—ऐक.
योगेन बहुधाऽऽत्मानं कृत्वा तिष्ठामि मूर्तिषु। अग्निहोत्रेषु सत्रेषु क्रियासु च मखेषु च
योगाच्या बळावर मी स्वतःला अनेक रूपांत प्रकट करतो; अग्निहोत्र, यज्ञ, आणि इतर विधींमध्ये मी वसतो.
वेदोक्तेन विधानेन मयि यद्धूयते हविः। देवताः पितरश्चैव तेन तृप्ता भवन्ति वै
वेदांनी सांगितलेल्या पद्धतीने माझ्यात जो काही होम केला जातो, त्याने देव आणि पितर दोघेही तृप्त होतात.
आपो देवगणाः सर्वे आपः पितृगणास्तथा। दर्शश्च पौर्णमासश्च देवानां पितृभिः सह
पाणी हे देवांचं आणि पितरांचंही स्वरूप आहे; दर्श आणि पौर्णिमास यज्ञ देव आणि पितरांसाठी एकत्र केले जातात.
देवताः पितरस्तस्मात्पितरश्चापि देवताः। एकीभूताश्च दृश्यन्ते पृथक्त्वेन च पर्वसु
म्हणून देव आणि पितर, तसेच पितर आणि देव, हे एकत्रही आणि वेगळंही, या पवित्र काळात दिसतात.
देवताः पितरश्चैव भुञ्जते मयि यद्भुतम्। देवतानां पितॄणां च मुखमेतदहं स्मृतम्
माझ्यात जो काही नैवेद्य अर्पण केला जातो, तो देव आणि पितर दोघेही ग्रहण करतात; मीच त्यांचा तोंड मानला जातो.
अमावास्यां हि पितरः पौर्णमास्यां हि देवताः। मन्मुखेनैव हूयन्ते भुञ्जते च हुतं हविः
अमावस्येला पितरांना आणि पौर्णिमेला देवांना, माझ्या तोंडातून होम केला जातो आणि ते अर्पण स्विकारतात.
सर्वभक्षः कथं त्वेषां भविष्यामि मुखं त्वहम्
मी सर्व काही भक्षण करणारा असताना, मग मी त्यांचा तोंड कसा होऊ?
द्विजानामग्निहोत्रेषु यज्ञसत्रक्रियासु च। निरोंकारवषट्काराः स्वधास्वाहाविवर्जिताः
द्विजांच्या अग्निहोत्र आणि यज्ञकर्मात, 'ॐ' आणि 'वषट्', 'स्वधा' आणि 'स्वाहा' यांचा उच्चार न करता,
विनाऽग्निना प्रजाः सर्वास्तत आसन्सुदुःखिताः। अथर्षयः समुद्विग्ना देवान् गत्वाब्रुवन्वचः
अग्निविना सर्व प्राणी दुःखी झाले; मग ऋषी चिंतेत देवांकडे गेले आणि म्हणाले,
अग्निनाशात्क्रियाभ्रांशाद्भ्रान्ता लोकास्त्रयोऽनघाः। विधध्वमत्र यत्कार्यं न स्यात्कालात्ययो यथा
अग्निच्या अभावामुळे आणि विधी बिघडल्यामुळे, तिन्ही लोक गोंधळले; वेळेचा क्रम बिघडू नये म्हणून काय करावं ते ठरवा.
अथर्षयश्च देवाश्च ब्रह्माणमुपगम्य तु। अग्नेरावेदयञ्शापं क्रियासंहारमेव च
मग ऋषी आणि देव ब्रह्माकडे गेले आणि अग्निचा शाप आणि विधी थांबले याची माहिती दिली.
भृगुणा वै महाभाग शप्तोऽग्निः कारणान्तरे। कथं देवमुखो भूत्वा यज्ञभागाग्रभुक् तथा
भृगुने दुसऱ्या कारणासाठी अग्निला शाप दिला; तो देवांचा तोंड असून, पुन्हा यज्ञातील पहिला भाग कसा मिळवेल?
श्रुत्वा तु तद्वचस्तेषामग्निमाहूय विश्वकृत्
त्यांची वचने ऐकून, सर्वांचा सृष्टीकर्ता ब्रह्मा अग्निला बोलावतो.
उवाच वचनं श्लक्ष्णं भूतभावनमव्ययम्। लोकानामिह सर्वेषां त्वं कर्ता चान्त एव च
त्यांनी अत्यंत मधुर आणि सत्त्व निर्माण करणारे, शाश्वत असे शब्द उच्चारले — "हे सर्व जग निर्माण करणारे आणि शेवटी संहार करणारेही तूच आहेस."
त्वं धारयसि लोकांस्त्रीन्क्रियाणां च प्रवर्तकः। स तथा कुरु लोकेश नोच्छिद्येरन्यथा क्रियाः
तू या तिन्ही लोकांना आधार देतोस आणि सर्व कर्मकांडांचा आरंभकर्ता आहेस. म्हणून, हे लोकांचे स्वामी, तू तसेच कर; नाहीतर या कर्मकांडे थांबतील.
कस्मादेवं विमूढस्त्वमीश्वरः सन् हुताशेन। त्वं पवित्रं सदा लोके सर्वभूतगतिश्च ह
तूच सर्वांचा ईश्वर असूनही, अग्नी, असा गोंधळलेला का आहेस? तू नेहमी या जगात पवित्र आहेस आणि सर्व जीवांचे आश्रयस्थान आहेस.
न त्वं सर्वशरीरेण सर्वभक्षत्वमेष्यसि। अपाने ह्यर्चिषो यास्ते सर्वं भक्ष्यन्ति ताः शिखिन्
तू तुझ्या संपूर्ण देहाने सर्व काही गिळणार नाहीस; कारण तुझ्या ज्या ज्वाळा अपान वायूतून निघतात, त्या सर्व काही भस्म करतात, हे ज्वालामुखी.
क्रव्यादा च तनुर्या ते सा सर्वं भक्षयिष्यति। यथा सूर्यांशुभिः स्पृष्टं सर्वं शुचि विभाव्यते
तुझी जी मांसभक्षक रूप आहे, ती सर्व काही भक्षण करील; जसे सूर्याच्या किरणांनी स्पर्शलेले सर्व काही शुद्ध दिसते.
तथा त्वदर्चिर्निर्दग्धं सर्वं शुचि भविष्यति। त्वमग्ने परमं तेजः स्वप्रभावाद्विनिर्गतम्
त्याचप्रमाणे, तुझ्या ज्वाळांनी जळालेले सर्व काही शुद्ध होईल; तू, अग्नी, तुझ्या स्वतःच्या तेजाने उत्पन्न झालेले सर्वोच्च तेज आहेस.