न कौणपाः शृङ्गिणो वा न देवा न च मानुषाः। कुबेरस्य यथोष्णीषं किं मां समुपसर्पथ
कुठलेही प्रेत, शृंग असलेली जीव, देव किंवा माणसं — अगदी कुबेराच्या सेवकांनीही — माझ्याजवळ अशी धाडसाने कधीच येत नाहीत. मग तुम्ही माझ्याजवळ का येता?
समुद्रे हिमवत्पार्श्वे नद्यामस्यां च दुर्मते। रात्रावहनि सन्ध्यायां कस्य क्लृप्तः परिग्रहः
अरे मूर्खा, समुद्रावर, हिमालयाच्या कडेला, किंवा या नदीत — रात्र असो, दिवस असो, किंवा संध्याकाळ असो — इथे कोणाचा हक्क आहे असं ठरवलंय?
भुक्तो वाऽप्यथ वाऽभुक्तो रात्रावहनि खेचर। न कालनियमो ह्यस्ति गङ्गां प्राप्य सरिद्वरां
कोणी जेवलं असो किंवा नसो, रात्र असो, दिवस असो, किंवा आकाशातून जात असो — गंगेच्या या पवित्र पाण्याला येण्यासाठी कोणताही ठराविक वेळ नाही.
वयं च शक्तिसम्पन्ना अकाले त्वामधृष्णुम। अशक्ता हि रणे क्रूर युष्मानर्चन्ति मानवाः
आमच्यात ताकद आहे म्हणून आम्ही तुला या वेळी भेटायला आलो. पण युद्धात, क्रूरा, जे दुर्बल असतात तेच तुझी पूजा करतात.
पुरा हिमवतश्चैषा हेमशृङ्गाद्विनिःसृता। गङ्गा गत्वा समुद्राम्भः सप्तधा समपद्यत
पूर्वी गंगा ही हिमालयाच्या सोन्याच्या शिखरावरून उगम पावली आणि समुद्राच्या पाण्यात पोहोचल्यावर ती सात भागांत विभागली गेली.
गङ्गां च यमुनां चैव प्लक्षजातां सरस्वतीम्। रथस्थां सरयूं चैव गोमतीं गण्डकीं तथा
गंगा, यमुना, प्लक्षवृक्षाजवळून येणारी सरस्वती, रथाजवळून वाहणारी सरयू, गोमती आणि गंडकी —
अपर्युषितपापास्ते नदीः सप्त पिबन्ति ये। इयं भूत्वा चैकवप्रा शुचिराकाशगा पुनः
हे सात नद्यांचं पाणी जे पितात, ज्यांचे पाप अजून पूर्णपणे भोगले गेले नाहीत, ते शुद्ध होतात; आणि ही गंगा पुन्हा एकत्र होऊन आकाशात जाते, पुन्हा शुद्ध होते.
देवेषु गङ्गा गन्धर्व प्राप्नोत्यलकनन्दताम्। तथा पितॄन्वैतरणी दुस्तरा पापकर्मभिः। गङ्गा भवति वै प्राप्य कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्
देवतांमध्ये, अरे गंधर्वा, गंगा अलकानंदा होते; पितरांसाठी ती वैतरणी होते, जी पापी लोकांसाठी ओलांडायला कठीण असते. गंगा मिळवली की असं कृष्णद्वैपायनाने सांगितलं.
असम्बाधा देवनदी स्वर्गसंपादनी शुभा। कथमिच्छसि तां रोद्धुं नैष धर्मः सनातनः
ही देवांची नदी सर्वांना मोकळी आहे, स्वर्ग देणारी आणि शुभ आहे. मग तू तिला अडवायचं कसं ठरवलंस? हा सनातन धर्म नाही.
अनिवार्यमसम्बाधं तव वाचा कथं वयम्। न स्पृशेम यथाकामं पुण्यं भागीरथीजलम्
तुझ्या बोलण्याने आम्ही या भागीरथीच्या पवित्र पाण्याला मनमुराद स्पर्श करणं थांबवू शकतो का? हे पाणी कुणीही थांबवू शकत नाही.
अङ्गारपर्णस्तच्छ्रुत्वा क्रुद्ध आनाम्य कार्मुकम्। मुमोच बाणान्निशितानहीनाशीविषानिव
हे ऐकून अंगारपर्णा रागावला, त्याने धनुष्य वाकवून तीक्ष्ण बाण सोडले, जणू काही विषारी साप सुटले.
उल्मुकं भ्रामयंस्तूर्णं पाण्डवश्चर्म चोत्तरम्। व्यपोहत शरांस्तस्य सर्वानेव धनञ्जयः
पांडव धनंजयाने पटकन जळणारा मशाल फिरवत आणि ढाल उचलत, त्याचे सगळे बाण परतवून लावले.
बिभीषिका वै गन्धर्व नास्त्रज्ञेषु प्रयुज्यते। अस्त्रज्ञेषु प्रयुक्तेयं फेनवत्प्रविलीयते
गंधर्वा, शस्त्रविद्या जाणणाऱ्यांवर भीती दाखवून उपयोग नाही; तसं केल्यावर ती फक्त फेसासारखी नाहीशी होते.
मानुषानति गन्धर्वान्सर्वान् गन्धर्व लक्षये। तस्मादस्त्रेण दिव्येन योत्स्येऽहं न तु मायया
गंधर्वा, मी इथे सर्व गंधर्व आणि माणसं पाहतो; म्हणून मी माया न वापरता दिव्य अस्त्रानेच लढेन.
पुराऽस्त्रमिमाग्नेयं प्रादात्किल बृहस्पतिः। भरद्वाजाय गन्धर्व गुरुर्मान्यः शतक्रतोः
पूर्वी बृहस्पती, जो इंद्राचा आदरणीय गुरु आहे, त्याने हे अग्न्यास्त्र भरद्वाजाला दिलं होतं, अरे गंधर्वा.
भरद्वजादग्निवेश्य अग्निवेश्याद्गुरुर्मम। साध्विदं मह्यमददद्द्रोणो ब्राह्मणसत्तमः
भरद्वाजाकडून हे अग्निवेश्याकडे, मग अग्निवेश्याकडून माझ्या गुरूकडे आलं; आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण द्रोणांनी मला हे ज्ञान दिलं.
इत्युक्त्वा पाण्डवः क्रुद्धो गन्धर्वाय मुमोच ह। प्रदीप्तमस्त्रमाग्नेयं ददाहास्य रथं तु तत्
असं म्हणून, पांडव रागाने गंधर्वावर तेजस्वी अग्न्यास्त्र सोडलं आणि त्याने त्याचा रथ जाळून टाकला.
विरथं विप्लुतं तं तु स गन्धऱ्वं महाबलः। अस्त्रतेजःप्रमूढं च प्रपतन्तमवाङ्मुखम्
रथ हरपून, अस्त्राच्या तेजाने गोंधळून गेलेला तो बलाढ्य गंधर्व, डोकं खाली पडत होता.
शिरोरुहेषु जग्राह माल्यवत्सु धनञ्जयः। भ्रातॄन्प्रति चकर्षाथ सोऽस्त्रपातादचेतसम्
धनंजयाने त्यांच्या डोक्यावरच्या हारांना पकडले आणि शस्त्रांच्या आघाताने बेशुद्ध पडलेल्या त्यांना आपल्या भावांसमोर ओढून नेले.
युधिष्ठिरं तस्य भार्या प्रपेदे शरणार्थिनी। नाम्ना कुम्भीनसी नाम पतित्राणमभीप्सती
त्याची पत्नी, कुम्भीनसी नावाची, आपल्या पतीचे रक्षण मागत युधिष्ठिराजवळ आश्रयासाठी आली.
त्रायस्व मां महाभाग पतिं चेमं विमुञ्च मे। गन्धर्वी शरणं प्राप्ता नाम्ना कुम्भीनसी प्रभो
"माझे रक्षण कर, हे भाग्यवान राजा, आणि माझ्या पतीला सोड. मी कुम्भीनसी नावाची गंधर्व स्त्री तुझ्या आश्रयाला आले आहे."
युद्धे जितं यशोहीनं स्त्रीनाथमपराक्रमम्। को निहन्याद्रिपुं तात मुञ्चेमं रिपुसूदन
"युद्धात हरलेला, कीर्ती गमावलेला, स्त्रियांचा रक्षण करणारा आणि पराक्रम नसलेला शत्रू कोण मारेल, बाबा? हे रिपूंना हरवणाऱ्या, याला सोड."
जीवितं प्रतिपद्यस्व गच्छ गन्धर्व मा शुचः। प्रदिशत्यभयं तेऽद्य कुरुराजो युधिष्ठिरः
"आपले प्राण पुन्हा मिळव आणि जा, गंधर्वा, दुःख करू नकोस; आज कुरुराज युधिष्ठिर तुला भीतीमुक्ती देतो."
जितोऽहं पूर्वकं नाम मुञ्चाम्यङ्गारपर्णताम्। यशोहीनं न च श्लाघ्यं स्वं नाम जनसंसदि
"मी पूर्वक नावाचा हरलो आहे; मी अंगारपर्णाला सोडतो; कीर्ती गमावलेल्या माणसाला लोकांसमोर आपले नाव सांगण्यात अभिमान वाटत नाही."
साध्विमं लब्धवाँल्लाभं योऽहं दिव्यास्त्रधारिणम्। गान्धर्व्या माययेच्छामि संयोजयितुमर्जुनम्
"माझ्या नशिबाने मला मोठा लाभ मिळाला आहे, की मी स्वतःच्या इच्छेने दिव्यास्त्रधारी अर्जुनाचा गंधर्व स्त्रीशी विवाह घडवू इच्छितो."
अस्त्राग्निना विचित्रोऽयं दग्धो मे रथ उत्तमः। सोऽहं चित्ररथो भूत्वा नाम्ना दग्धरथोऽभवं
"शस्त्रांच्या अग्नीने माझा उत्तम रथ जळून गेला; म्हणून मी चित्ररथ असून आता मला दग्धरथ असे नाव मिळाले आहे."
संभृता चैव विद्येयं तपसेह मया पुरा। निवेदयिष्ये तामद्य प्राणदाय महात्मने
"ही विद्या मी पूर्वी तप करून मिळवली आहे; ज्याने मला प्राणदान दिले त्या महात्म्याला मी ती आज सांगणार आहे."
संस्तम्भयित्वा तरसा जितं शरणमागतम्। यो रिपुं योजयेत्प्राणैः कल्याणं किं न सोऽर्हति
"जो शत्रूला जबरदस्तीनं जिंकतो आणि जो हरल्यावर आश्रय मागतो, त्याला आपल्या प्राणांनी जोडतो, त्याला कल्याण मिळायला नको का?"
चाक्षुषी नाम विद्येयं यां सोमाय ददौ मनुः। ददौ स विश्वावसवे मम विश्वावसुर्ददौ
"ही चाक्षुषी नावाची विद्या, जी मनूने सोमाला दिली, सोमाने विश्वावसुला दिली आणि विश्वावसुने मला दिली."
सेयं कापुरुषं प्राप्ता गुरुदत्ता प्रणश्यति। आगमोऽस्या मया प्रोक्तो वीर्यं प्रतिनिबोध मे
"ही विद्या गुरुकडून मिळालेली असून, ती कापुरुषाला दिल्यास नष्ट होते; तिचा परंपरा मी सांगितली, आता तिचे सामर्थ्य ऐक."