प्रकाशार्थं ययौ तत्र रक्षार्थं च महारथः।। तत्र गङ्गाजले रम्ये विविक्ते क्रीडयन् स्त्रियः
प्रकाश आणि रक्षणासाठी तो महाबली तिथे गेला; त्या सुंदर, एकांत गंगाजलात काही स्त्रिया खेळत होत्या.
शब्दं तेषां स शुश्राव नदीं समुपसर्पताम्। तेन शब्देन चाविष्टश्चुक्रोध बलवद्बली
त्यांनी नदीकडे येणाऱ्या त्या स्त्रियांचा आवाज ऐकला; त्या आवाजाने त्रासून तो बलवान खूपच रागावला.
स दृष्ट्वा पाण्डवांस्तत्र सह मात्रा परन्तपान्। विष्फारयन्धनुर्घोरमिदं वचनमब्रवीत्
पांडवांना त्यांच्या आईसोबत तिथे पाहून, शत्रूंना जाळणाऱ्या त्याने आपले भयंकर धनुष्य ताणले आणि असे बोलला:
सन्ध्या संरज्यते घोरा पूर्वरात्रागमेषु या। अशीतिभिर्लवैर्हीनं तन्मुहूर्तं प्रचक्षते
रात्रीच्या सुरुवातीला भयंकर संध्या येते; ती वेळ ऐंशी लवांनी कमी असते, तिला मुहूर्त म्हणतात.
विहितं कामचाराणां यक्षगन्धर्वरक्षसाम्। शेषमन्यन्मनुष्याणां कर्मचारेषु वै स्मृतम्
ती वेळ यक्ष, गंधर्व आणि राक्षस यांच्या मुक्त संचारासाठी दिलेली आहे; उरलेला काळ माणसांच्या कृत्यांसाठी मानला जातो.
लोभात्प्रचारं चरतस्तासु वेलासु वै नरान्। उपक्रान्ता निगृह्णीमो राक्षसैः सह बालिशान्
लोभापोटी या वेळेत भटकणाऱ्या माणसांना, राक्षस आणि मूर्खांसोबत पकडून बांधले जाते.
अतो रात्रौ प्राप्नुवतो जलं ब्रह्मविदो जनाः। गर्हयन्ति नरान्सर्वान्बलस्थान्नृपतीनपि
म्हणून रात्री पाणी घेणाऱ्यांना, ते वेदज्ञ असले तरी, सर्व लोक आणि अगदी बलाढ्य राजेही निंदतात.
आराच्च तिष्ठतास्माकं समीपं नोपसर्पत। कस्मान्मां नाभिजानीत प्राप्तं भागीरथीजलम्
आमच्यापासून दूर राहा, जवळ येऊ नका; मी भागीरथीच्या पाण्याजवळ आलोय, हे तुम्हाला कसे कळत नाही?
अङ्गारपर्णं गन्धर्वं वित्त मां स्वबलाश्रयम्। अहं हि मानी चेर्ष्युश्च कुबेरस्य प्रियः सखा
मी अंगारपर्ण नावाचा गंधर्व आहे, माझ्या स्वतःच्या बळावर उभा आहे; मी गर्विष्ठ, मत्सरी आणि कुबेराचा प्रिय मित्र आहे.
अङ्गारपर्णमित्येवं ख्यातं चेदं वनं मम। अनुगङ्गं चरन्कामांश्चित्रं यत्र रमाम्यहम्
माझे नाव अंगारपर्ण म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि हे जंगल माझेच आहे; गंगेच्या काठी मनसोक्त भटकत मी येथे अनेक प्रकारे आनंद घेतो.
न कौणपाः शृङ्गिणो वा न देवा न च मानुषाः। कुबेरस्य यथोष्णीषं किं मां समुपसर्पथ
कुठलेही प्रेत, शृंग असलेली जीव, देव किंवा माणसं — अगदी कुबेराच्या सेवकांनीही — माझ्याजवळ अशी धाडसाने कधीच येत नाहीत. मग तुम्ही माझ्याजवळ का येता?
समुद्रे हिमवत्पार्श्वे नद्यामस्यां च दुर्मते। रात्रावहनि सन्ध्यायां कस्य क्लृप्तः परिग्रहः
अरे मूर्खा, समुद्रावर, हिमालयाच्या कडेला, किंवा या नदीत — रात्र असो, दिवस असो, किंवा संध्याकाळ असो — इथे कोणाचा हक्क आहे असं ठरवलंय?
भुक्तो वाऽप्यथ वाऽभुक्तो रात्रावहनि खेचर। न कालनियमो ह्यस्ति गङ्गां प्राप्य सरिद्वरां
कोणी जेवलं असो किंवा नसो, रात्र असो, दिवस असो, किंवा आकाशातून जात असो — गंगेच्या या पवित्र पाण्याला येण्यासाठी कोणताही ठराविक वेळ नाही.
वयं च शक्तिसम्पन्ना अकाले त्वामधृष्णुम। अशक्ता हि रणे क्रूर युष्मानर्चन्ति मानवाः
आमच्यात ताकद आहे म्हणून आम्ही तुला या वेळी भेटायला आलो. पण युद्धात, क्रूरा, जे दुर्बल असतात तेच तुझी पूजा करतात.
पुरा हिमवतश्चैषा हेमशृङ्गाद्विनिःसृता। गङ्गा गत्वा समुद्राम्भः सप्तधा समपद्यत
पूर्वी गंगा ही हिमालयाच्या सोन्याच्या शिखरावरून उगम पावली आणि समुद्राच्या पाण्यात पोहोचल्यावर ती सात भागांत विभागली गेली.
गङ्गां च यमुनां चैव प्लक्षजातां सरस्वतीम्। रथस्थां सरयूं चैव गोमतीं गण्डकीं तथा
गंगा, यमुना, प्लक्षवृक्षाजवळून येणारी सरस्वती, रथाजवळून वाहणारी सरयू, गोमती आणि गंडकी —
अपर्युषितपापास्ते नदीः सप्त पिबन्ति ये। इयं भूत्वा चैकवप्रा शुचिराकाशगा पुनः
हे सात नद्यांचं पाणी जे पितात, ज्यांचे पाप अजून पूर्णपणे भोगले गेले नाहीत, ते शुद्ध होतात; आणि ही गंगा पुन्हा एकत्र होऊन आकाशात जाते, पुन्हा शुद्ध होते.
देवेषु गङ्गा गन्धर्व प्राप्नोत्यलकनन्दताम्। तथा पितॄन्वैतरणी दुस्तरा पापकर्मभिः। गङ्गा भवति वै प्राप्य कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्
देवतांमध्ये, अरे गंधर्वा, गंगा अलकानंदा होते; पितरांसाठी ती वैतरणी होते, जी पापी लोकांसाठी ओलांडायला कठीण असते. गंगा मिळवली की असं कृष्णद्वैपायनाने सांगितलं.
असम्बाधा देवनदी स्वर्गसंपादनी शुभा। कथमिच्छसि तां रोद्धुं नैष धर्मः सनातनः
ही देवांची नदी सर्वांना मोकळी आहे, स्वर्ग देणारी आणि शुभ आहे. मग तू तिला अडवायचं कसं ठरवलंस? हा सनातन धर्म नाही.
अनिवार्यमसम्बाधं तव वाचा कथं वयम्। न स्पृशेम यथाकामं पुण्यं भागीरथीजलम्
तुझ्या बोलण्याने आम्ही या भागीरथीच्या पवित्र पाण्याला मनमुराद स्पर्श करणं थांबवू शकतो का? हे पाणी कुणीही थांबवू शकत नाही.
अङ्गारपर्णस्तच्छ्रुत्वा क्रुद्ध आनाम्य कार्मुकम्। मुमोच बाणान्निशितानहीनाशीविषानिव
हे ऐकून अंगारपर्णा रागावला, त्याने धनुष्य वाकवून तीक्ष्ण बाण सोडले, जणू काही विषारी साप सुटले.
उल्मुकं भ्रामयंस्तूर्णं पाण्डवश्चर्म चोत्तरम्। व्यपोहत शरांस्तस्य सर्वानेव धनञ्जयः
पांडव धनंजयाने पटकन जळणारा मशाल फिरवत आणि ढाल उचलत, त्याचे सगळे बाण परतवून लावले.
बिभीषिका वै गन्धर्व नास्त्रज्ञेषु प्रयुज्यते। अस्त्रज्ञेषु प्रयुक्तेयं फेनवत्प्रविलीयते
गंधर्वा, शस्त्रविद्या जाणणाऱ्यांवर भीती दाखवून उपयोग नाही; तसं केल्यावर ती फक्त फेसासारखी नाहीशी होते.
मानुषानति गन्धर्वान्सर्वान् गन्धर्व लक्षये। तस्मादस्त्रेण दिव्येन योत्स्येऽहं न तु मायया
गंधर्वा, मी इथे सर्व गंधर्व आणि माणसं पाहतो; म्हणून मी माया न वापरता दिव्य अस्त्रानेच लढेन.
पुराऽस्त्रमिमाग्नेयं प्रादात्किल बृहस्पतिः। भरद्वाजाय गन्धर्व गुरुर्मान्यः शतक्रतोः
पूर्वी बृहस्पती, जो इंद्राचा आदरणीय गुरु आहे, त्याने हे अग्न्यास्त्र भरद्वाजाला दिलं होतं, अरे गंधर्वा.
भरद्वजादग्निवेश्य अग्निवेश्याद्गुरुर्मम। साध्विदं मह्यमददद्द्रोणो ब्राह्मणसत्तमः
भरद्वाजाकडून हे अग्निवेश्याकडे, मग अग्निवेश्याकडून माझ्या गुरूकडे आलं; आणि श्रेष्ठ ब्राह्मण द्रोणांनी मला हे ज्ञान दिलं.
इत्युक्त्वा पाण्डवः क्रुद्धो गन्धर्वाय मुमोच ह। प्रदीप्तमस्त्रमाग्नेयं ददाहास्य रथं तु तत्
असं म्हणून, पांडव रागाने गंधर्वावर तेजस्वी अग्न्यास्त्र सोडलं आणि त्याने त्याचा रथ जाळून टाकला.
विरथं विप्लुतं तं तु स गन्धऱ्वं महाबलः। अस्त्रतेजःप्रमूढं च प्रपतन्तमवाङ्मुखम्
रथ हरपून, अस्त्राच्या तेजाने गोंधळून गेलेला तो बलाढ्य गंधर्व, डोकं खाली पडत होता.
शिरोरुहेषु जग्राह माल्यवत्सु धनञ्जयः। भ्रातॄन्प्रति चकर्षाथ सोऽस्त्रपातादचेतसम्
धनंजयाने त्यांच्या डोक्यावरच्या हारांना पकडले आणि शस्त्रांच्या आघाताने बेशुद्ध पडलेल्या त्यांना आपल्या भावांसमोर ओढून नेले.
युधिष्ठिरं तस्य भार्या प्रपेदे शरणार्थिनी। नाम्ना कुम्भीनसी नाम पतित्राणमभीप्सती
त्याची पत्नी, कुम्भीनसी नावाची, आपल्या पतीचे रक्षण मागत युधिष्ठिराजवळ आश्रयासाठी आली.