प्रपेदे च्छन्दयन्कामैरुपयाजं धृतव्रतम्। पादशुश्रूषणे युक्तः प्रियवाक्सर्वकामदः
त्याने उपयाज यांना, जे व्रतधारी होते, सर्व प्रकारच्या सेवा करून, त्यांच्या पायांची सेवा करत, गोड बोलून आणि सर्व इच्छा पूर्ण करत, आपले केले.
अर्चयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच सः। येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्यवे
योग्य रीतीने उपयाज यांची पूजा करून, तो म्हणाला, 'ब्राह्मण, तुझ्या कृतीने मला असा पुत्र मिळावा की जो द्रोणाचा मृत्यू घडवेल.'
अर्जुनस्य भवेद्भार्या भवेद्या वरवर्णिनी।' उपयाज कृते तस्मिन् गवां दाताऽस्मि तेऽर्बुदं
'सर्वात सुंदर कन्या अर्जुनाची पत्नी व्हावी; उपयाज, तू हे केलेस तर मी तुला एक लाख गायी देईन.'
यद्वा तेऽन्यद्द्विजश्रेष्ठ मनसः सुप्रियं भवेत्। सर्वं तत्ते प्रदाताऽहं न हि मेऽत्रास्ति संशयः
'किंवा, द्विजश्रेष्ठ, तुझ्या मनाला आणखी काही हवे असेल तर तेही मी तुला देईन—माझ्या मनात याबद्दल काहीच शंका नाही.'
इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषिः प्रत्यभाषत। आराधयिष्यन्द्रुपदः स तं पर्यचरत्पुनः
असे म्हटल्यावर, त्या ऋषीने फक्त 'नको' असे उत्तर दिले; तरीही द्रुपद त्यांना प्रसन्न करण्यासाठी पुन्हा सेवा करत राहिला.
ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तमः। उपयाजोऽब्रवीत्काले राजन्मधुरया गिरा
मग वर्ष संपल्यावर, योग्य वेळी, उपयाज या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने, गोड शब्दात, द्रुपद राजाशी बोलले.
ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्माद्विचरन् गहने वने। अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्
माझा मोठा भाऊ घरातून निघून घनदाट जंगलात भटकत असताना, त्याला जमिनीवर पडलेलं एक फळ सापडलं, ज्याचं शुद्धत्व माहीत नव्हतं.
तदपश्यमहं भ्रातुरसाम्प्रतमनुव्रजन्। विमर्शं संकरादाने नायं कुर्यात्कदाचन
त्या वेळी मी भावाच्या मागे चालत होतो आणि हे पाहिलं. तेव्हा माझ्या मनात आलं की, जे मिळूनमिसळून आणि शंका असलेलं आहे, ते कधीच घ्यायला नको.
दृष्ट्वा फलस्य नापश्यद्दोषान्पापानुबन्धकान्। विविनक्ति न शौचं यः सोऽन्यत्रापि कथं भवेत्
फळ पाहून त्याला त्यातले दोष किंवा पापाचं काहीच जाणवलं नाही. जो इथे शुद्धता ओळखू शकत नाही, तो दुसरीकडे कसा ओळखेल?
संहिताध्ययनं कुर्वन्वसन्गुरुकुले च यः। भैक्षमुत्सृष्टमन्येषां भुङ्क्ते स्म च यदा तदा
तो गुरुकुलात राहून वेदाध्ययन करत असताना, इतरांनी उरलेलं भिक्षेचं अन्न मिळालं की ते खात असे.
कीर्तयन्गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः। तं वै फलार्थिनं मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा
तो वारंवार वेगवेगळ्या अन्नाचं गुणगान करत असे आणि त्याला कोणतीही दया नव्हती. विचाराने पाहिलं तर, तो भाऊ फळाच्या मागे लागलेला वाटतो.
तं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति। जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन्
राजा, तू त्याच्याकडे जा; तो तुझ्यासाठी यज्ञ करील. पण राजा मनात हे विचार करत त्याच्याबद्दल तिटकारा ठेवेल.
उपयाजवचः श्रुत्वा याजस्याश्रममभ्यगात्। अभिसम्पूज्य पूजार्हमथ याजमुवाच ह
उपयाजाचं बोलणं ऐकून याजाने आश्रमात प्रवेश केला; त्याने आदरपूर्वक त्याचं स्वागत केलं आणि मग याजाला बोलला.
अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो। द्रोणवैराभिसन्तप्तं प्रह्लादयितुमर्हसि
मी तुला ऐंशी हजार गायी देईन; माझ्यासाठी यज्ञ कर. द्रोणाशी वैरामुळे मी दुःखी आहे, मला आनंद देणं तुझं कर्तव्य आहे.
स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तमः। तस्माद्द्रोणः पराजैष्ट मां वै स सखिविग्रहे
तो ब्रह्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ आहे आणि ब्रह्मास्त्रातही अतुलनीय आहे; म्हणूनच द्रोणाने मैत्रीच्या स्पर्धेत मला हरवलं.
क्षत्रियो नास्ति तस्यास्यां पृथिव्यां कश्चिदग्रणीः। कौरवाचायर्मुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमतः
या पृथ्वीवर त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ असा एकही क्षत्रिय नाही—तोच कौरवांचा मुख्य आचार्य, भारद्वाजांचा बुद्धिमान पुत्र.
द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च। षडरत्नि धनुश्चास्य दृश्यते परमं महत्
द्रोणाच्या बाणांचा मारा जीव आणि शरीर घेऊन जातो; त्याचं सहा रत्नांचं धनुष्य फारच महान आहे.
स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमशंसयम्। प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामनाः
तो जरी ब्राह्मणाच्या वेशात असला, तरी क्षत्रियासारखी वेगवानता दाखवतो; तो महान मनाचा भारद्वाज, महान धनुर्धारी, सर्वांना परतवतो.
क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थितः। तस्य ह्यस्त्रबलं घोरमप्रधृष्यं नरैर्भुवि
तो जामदग्न्यासारखा क्षत्रियांचा नाश करण्यासाठी उभा आहे; त्याचं अस्त्रबल भयंकर असून पृथ्वीवरील कोणत्याही माणसाने जिंकता येणार नाही.
ब्राह्मं सन्धारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानलः। समेत्य स दहत्याजौ क्षात्रधर्मपुरःसरः
तो ब्राह्मणतेज धारण करतो, जणू होमाने वाढलेला अग्नी; युद्धात क्षत्रियधर्म घेऊन समोर येतो आणि जाळून टाकतो.
ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्राह्मं तेजो विशिष्यते। सोऽहं क्षात्राद्बलाद्धीनो ब्राह्मं तेजः प्रपेदिवान्
जिथे ब्राह्मण आणि क्षत्रिय दोन्ही शक्ती असतात, तिथे ब्राह्मणतेजच श्रेष्ठ ठरते; म्हणूनच, क्षत्रियशक्ती कमी असतानाही मी ब्राह्मणतेजाचा आधार घेतला.
द्रोणाद्विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मवित्तमम्। द्रोणान्तकमहं पुत्रं लभेयं युधि दुर्जयम्
द्रोणापेक्षा श्रेष्ठ आणि ब्रह्मज्ञानात सर्वोच्च असलेल्या तुला मिळवून, मी युद्धात द्रोणाचा वध करणारा आणि अजिंक्य असा पुत्र मिळवू शकेन.
तत्कर्म कुरु मे मे याज वितराम्यर्बुदं गवाम्। तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पयत्
हे याजा, माझ्यासाठी हे कर्म कर; मी तुला दहा लाख गायी देईन. 'तसं होईल' असं म्हणून याजाने यज्ञाची तयारी केली.
गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत्। याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः
गुरूच्या हेतूसाठी, जरी मनात इच्छा नव्हती तरी, उपयाजाने याजाला प्रवृत्त केलं; याजाने द्रोणाच्या विनाशाची प्रतिज्ञा केली आणि तसंच घडलं.
ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपाः। आचख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै
मग उपयाज या महान तपस्व्यानं त्या राजाला पुत्रप्राप्तीसाठी वैतान यज्ञाची विधी नीट समजावून सांगितली.
स च पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबलः। इष्यते यद्विधो राजन्भविता ते तथाविधः
राजा, जसा तुझ्या मनात मोठ्या सामर्थ्याचा, तेजस्वी आणि बलवान पुत्र व्हावा असं आहे, तसाच पुत्र तुला मिळेल.
भारद्वाजस्य हन्तारं सोऽभिसन्धाय भूपतिः। आजह्वे तत्तथा सर्वं द्रुपदः कर्मसिद्धये
ड्रुपद राजानं भारद्वाजाचा वध करणारा पुत्र मिळावा या हेतूनं सर्व विधी तंतोतंत पार पाडले.
याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाज्ञापयत्तदा। प्रेहि मां राज्ञि पृषति मिथुनं त्वामुपस्थितम्
यज्ञ पूर्ण झाल्यावर याजानं राणी पृषतीला सांगितलं, 'राणी, माझ्याकडे ये, कारण जोडपं तयार आहे.'
अवलिप्तं मुखं ब्रह्मन्दिव्यान्गन्धान्बिभर्मि च। सूतार्थे नोपलब्धाऽस्मि तिष्ठ याज मम प्रिये
'ब्राह्मण, माझं तोंड लेपानं माखलेलं आहे आणि माझ्या अंगाला दिव्य सुवास आहे; पण मी अजून गर्भधारणेसाठी तयार नाही. याजा, थांब जरा, माझ्या प्रिय.'
याजेन श्रपितं हव्यमुपयाजाभिमन्त्रितम्। कथं कामं न सन्दध्यात्सा त्वं विप्रेहि तिष्ठ वा
'याजानं मंत्रोच्चार करून हवि अर्पण केली आहे, उपयाजानंही विधी पूर्ण केला आहे. मग इच्छित फळ कसं मिळणार नाही? म्हणून ब्राह्मण, तू जा किंवा थांब.'