असत्कारः स तु महान्मुहूर्तमपि तस्य तु। नापैति हृदयाद्राज्ञो दुर्मनाः स कृशोऽभवत्
मात्र, मिळालेला तो मोठा अपमान क्षणभरही त्या राजाच्या मनातून गेला नाही; तो मनाने खचला आणि कृश झाला.
अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान्द्विजर्षभान्। अन्विच्छन्परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्बहून्
रागाने पेटलेला राजा द्रुपद, योग्य कर्म करणारे श्रेष्ठ ब्राह्मण शोधत, अनेक ब्राह्मणांच्या वाड्यांमध्ये फिरत राहिला.
पुत्रजन्म परीप्सन्वै शोकोपहतचेतनः। `द्रोणेन वैरं द्रुपदो न सुष्वाप स्मरन्सदा।' नास्ति श्रेष्ठमपत्यं म इति नित्यमचिन्तयत्
पुत्र जन्मावा अशी इच्छा बाळगून, दुःखाने मन उदास झालेले द्रुपद, द्रोणाशी असलेल्या वैराची नेहमी आठवण करत, झोपू शकत नव्हता; 'माझ्याकडे उत्तम अपत्य नाही,' असे तो नेहमी विचार करत असे.
जातान्पुत्रान्स निर्वेदाद्धिग्बन्धूनिति चाब्रवीत्। निःश्वासपरमश्चासीद्द्रोणं प्रतिचिकीर्षया
आपल्या झालेल्या पुत्रांपासून मन उडालेले द्रुपद, 'नातेवाईकांचा काय उपयोग!' असे म्हणाला आणि मोठ्या उसास्यांसह, द्रोणावर सूड उगवायचा निर्धार करत राहिला.
प्रभावं विनयं शिक्षां द्रोणस्य चरितानि च। क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन्नाध्यगच्छत
द्रोणाची ताकद, नम्रता, विद्या आणि कृत्ये, तसेच स्वतःची क्षत्रिय म्हणून असलेली शक्ती, याचा विचार करत असताना, त्याला काहीच समाधान मिळाले नाही.
प्रतिकर्तुं नृपश्रेष्ठो यतमानोऽपि भारत। अभितः सोऽथ कल्माषीं गङ्गाकूले परिभ्रमन्
सूड उगवण्याचा प्रयत्न करत असतानाही, तो श्रेष्ठ राजा, अंधारलेल्या गंगेच्या काठावर इकडे तिकडे भटकत राहिला.
ब्राह्मणावसथं पुम्यमाससाद महीपतिः। तत्र नास्नातकः कश्चिन्न चासीदव्रती द्विजः
राजाने एक पवित्र ब्राह्मणांचे वाडा गाठला, जिथे एकही अनविधीत किंवा व्रत न पाळणारा ब्राह्मण नव्हता.
अधीयानौ महाभागौ सोऽपश्यत्संशितव्रतौ। याजोपयाजौ ब्रह्मर्षी शाम्यन्तौ परमेष्ठिनौ
तेथे त्याने दोन थोर, कठोर व्रत पाळणारे, याज आणि उपयाज हे ब्रह्मर्षी, अध्ययन आणि संयमात मग्न असलेले, पाहिले.
संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ। तारणेयौ युक्तरूपौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ
संहिता पठणात गुंतलेले, कश्यप गोत्राचे, तारणेय नावाचे, सर्व प्रकारे योग्य, असे हे दोन्ही श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि ऋषिमध्ये अग्रगण्य होते.
स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रितः। बुद्ध्वा बलं तयोस्तत्र कनीयांसमुपह्वरे
त्याने त्यांना सर्व प्रकारे आदराने भेटले, आणि दोघांमध्ये जो लहान आहे त्याची ताकद ओळखून, गुप्तपणे त्याच्याजवळ गेला.
प्रपेदे च्छन्दयन्कामैरुपयाजं धृतव्रतम्। पादशुश्रूषणे युक्तः प्रियवाक्सर्वकामदः
त्याने उपयाज यांना, जे व्रतधारी होते, सर्व प्रकारच्या सेवा करून, त्यांच्या पायांची सेवा करत, गोड बोलून आणि सर्व इच्छा पूर्ण करत, आपले केले.
अर्चयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच सः। येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्यवे
योग्य रीतीने उपयाज यांची पूजा करून, तो म्हणाला, 'ब्राह्मण, तुझ्या कृतीने मला असा पुत्र मिळावा की जो द्रोणाचा मृत्यू घडवेल.'
अर्जुनस्य भवेद्भार्या भवेद्या वरवर्णिनी।' उपयाज कृते तस्मिन् गवां दाताऽस्मि तेऽर्बुदं
'सर्वात सुंदर कन्या अर्जुनाची पत्नी व्हावी; उपयाज, तू हे केलेस तर मी तुला एक लाख गायी देईन.'
यद्वा तेऽन्यद्द्विजश्रेष्ठ मनसः सुप्रियं भवेत्। सर्वं तत्ते प्रदाताऽहं न हि मेऽत्रास्ति संशयः
'किंवा, द्विजश्रेष्ठ, तुझ्या मनाला आणखी काही हवे असेल तर तेही मी तुला देईन—माझ्या मनात याबद्दल काहीच शंका नाही.'
इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषिः प्रत्यभाषत। आराधयिष्यन्द्रुपदः स तं पर्यचरत्पुनः
असे म्हटल्यावर, त्या ऋषीने फक्त 'नको' असे उत्तर दिले; तरीही द्रुपद त्यांना प्रसन्न करण्यासाठी पुन्हा सेवा करत राहिला.
ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तमः। उपयाजोऽब्रवीत्काले राजन्मधुरया गिरा
मग वर्ष संपल्यावर, योग्य वेळी, उपयाज या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने, गोड शब्दात, द्रुपद राजाशी बोलले.
ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्माद्विचरन् गहने वने। अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्
माझा मोठा भाऊ घरातून निघून घनदाट जंगलात भटकत असताना, त्याला जमिनीवर पडलेलं एक फळ सापडलं, ज्याचं शुद्धत्व माहीत नव्हतं.
तदपश्यमहं भ्रातुरसाम्प्रतमनुव्रजन्। विमर्शं संकरादाने नायं कुर्यात्कदाचन
त्या वेळी मी भावाच्या मागे चालत होतो आणि हे पाहिलं. तेव्हा माझ्या मनात आलं की, जे मिळूनमिसळून आणि शंका असलेलं आहे, ते कधीच घ्यायला नको.
दृष्ट्वा फलस्य नापश्यद्दोषान्पापानुबन्धकान्। विविनक्ति न शौचं यः सोऽन्यत्रापि कथं भवेत्
फळ पाहून त्याला त्यातले दोष किंवा पापाचं काहीच जाणवलं नाही. जो इथे शुद्धता ओळखू शकत नाही, तो दुसरीकडे कसा ओळखेल?
संहिताध्ययनं कुर्वन्वसन्गुरुकुले च यः। भैक्षमुत्सृष्टमन्येषां भुङ्क्ते स्म च यदा तदा
तो गुरुकुलात राहून वेदाध्ययन करत असताना, इतरांनी उरलेलं भिक्षेचं अन्न मिळालं की ते खात असे.
कीर्तयन्गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः। तं वै फलार्थिनं मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा
तो वारंवार वेगवेगळ्या अन्नाचं गुणगान करत असे आणि त्याला कोणतीही दया नव्हती. विचाराने पाहिलं तर, तो भाऊ फळाच्या मागे लागलेला वाटतो.
तं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति। जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन्
राजा, तू त्याच्याकडे जा; तो तुझ्यासाठी यज्ञ करील. पण राजा मनात हे विचार करत त्याच्याबद्दल तिटकारा ठेवेल.
उपयाजवचः श्रुत्वा याजस्याश्रममभ्यगात्। अभिसम्पूज्य पूजार्हमथ याजमुवाच ह
उपयाजाचं बोलणं ऐकून याजाने आश्रमात प्रवेश केला; त्याने आदरपूर्वक त्याचं स्वागत केलं आणि मग याजाला बोलला.
अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो। द्रोणवैराभिसन्तप्तं प्रह्लादयितुमर्हसि
मी तुला ऐंशी हजार गायी देईन; माझ्यासाठी यज्ञ कर. द्रोणाशी वैरामुळे मी दुःखी आहे, मला आनंद देणं तुझं कर्तव्य आहे.
स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तमः। तस्माद्द्रोणः पराजैष्ट मां वै स सखिविग्रहे
तो ब्रह्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ आहे आणि ब्रह्मास्त्रातही अतुलनीय आहे; म्हणूनच द्रोणाने मैत्रीच्या स्पर्धेत मला हरवलं.
क्षत्रियो नास्ति तस्यास्यां पृथिव्यां कश्चिदग्रणीः। कौरवाचायर्मुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमतः
या पृथ्वीवर त्याच्यापेक्षा श्रेष्ठ असा एकही क्षत्रिय नाही—तोच कौरवांचा मुख्य आचार्य, भारद्वाजांचा बुद्धिमान पुत्र.
द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च। षडरत्नि धनुश्चास्य दृश्यते परमं महत्
द्रोणाच्या बाणांचा मारा जीव आणि शरीर घेऊन जातो; त्याचं सहा रत्नांचं धनुष्य फारच महान आहे.
स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमशंसयम्। प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामनाः
तो जरी ब्राह्मणाच्या वेशात असला, तरी क्षत्रियासारखी वेगवानता दाखवतो; तो महान मनाचा भारद्वाज, महान धनुर्धारी, सर्वांना परतवतो.
क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थितः। तस्य ह्यस्त्रबलं घोरमप्रधृष्यं नरैर्भुवि
तो जामदग्न्यासारखा क्षत्रियांचा नाश करण्यासाठी उभा आहे; त्याचं अस्त्रबल भयंकर असून पृथ्वीवरील कोणत्याही माणसाने जिंकता येणार नाही.
ब्राह्मं सन्धारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानलः। समेत्य स दहत्याजौ क्षात्रधर्मपुरःसरः
तो ब्राह्मणतेज धारण करतो, जणू होमाने वाढलेला अग्नी; युद्धात क्षत्रियधर्म घेऊन समोर येतो आणि जाळून टाकतो.