तथेत्युक्त्वा ततस्तस्मै प्रददौ भृगुनन्दनः। प्रतिगृह्य तदा द्रोणः कृतकृत्योऽभवत्तदा
भृगुनंदनाने 'तसं होऊ द्या' असं म्हणून ते त्याला दिलं; आणि द्रोणानं ते मिळवल्यावर त्याचं मन समाधानाने भरून गेलं.
संप्रहृष्टमना द्रोणो रामात्परमसम्मतम्। ब्रह्मास्त्रं समनुज्ञाप्य नरेष्वभ्यधिकोऽभवत्
द्रोणाचं मन अत्यंत आनंदित झालं; रामाकडून अत्यंत मानाचं ब्रह्मास्त्र मिळवल्यावर त्याला परवानगी मिळाली आणि तो माणसांत श्रेष्ठ ठरला.
ततो द्रुपदमासाद्य भारद्वाजः प्रतापवान्। अब्रवीत्पुरुषव्याघ्रः सखायं विद्धि मामिति
मग प्रतापी भारद्वाजपुत्र द्रोण डुपदाजवळ गेला आणि म्हणाला, 'हे पुरुषसिंहा, मला आपला मित्र समज.'
नाश्रोत्रियः श्रोत्रियस्य नारथी रथिनः सखा। नाराजा पार्थिवस्यापि सखिपूर्वं किमिष्यते
जो वेदपाठी नाही तो वेदपाठीचा मित्र होत नाही; रथ चालवणारा रथीचा मित्र होत नाही; राजा देखील राजाचा मित्र असतो, राजाचं नसताना नाही—मग समानतेशिवाय खरी मैत्री कशी होईल?
स विनिश्चित्य मनसा पाञ्चाल्यं प्रति बुद्धिमान्। जगाम कुरुमुख्यानां नगरं नागसाह्वयम्
पांड्यराजाबद्दल मनाशी ठरवून, बुद्धिमान द्रोण नागसाह्वय नावाच्या कुरूंच्या राजधानीकडे गेला.
तस्मै पौत्रान्समादाय वसूनि विविधानि च। प्राप्ताय प्रददौ भीष्मः शिष्यान्द्रोणाय धीमते
त्याच्या आगमनावर भीष्मानं आपल्या नातवंडांना आणि विविध संपत्ती द्रोणाला शिष्य म्हणून दिल्या.
द्रोणः शिष्यांस्ततः पार्थानिदं वचनमब्रवीत्। समानीय तु ताञ्शिष्यान्द्रुपदस्यासुखाय वै
मग द्रोणानं पांडव शिष्यांना एकत्र बोलावून डुपदाच्या दुःखासाठी हे शब्द सांगितले.
आचार्यवेतनं किंचिद्धृदि यद्वर्तते मम। कृतास्त्रैस्तत्प्रदेयं स्यात्तदृतं वदतानघाः। सोऽर्जुनप्रमुखैरुक्तस्तथाऽस्त्विति गुरुस्तदा
'माझ्या मनात गुरुदक्षिणेसाठी एक गोष्ट आहे; हे निष्पापांनो, तुम्ही शस्त्रविद्या शिकून पूर्ण केल्यावर ती द्यावी लागेल—हे खरं सांगा.' तेव्हा अर्जुनासह सर्वांनी 'तसं होईल, गुरुजी' असं उत्तर दिलं.
यदा च पाण्डवाः सर्वे कृतास्त्राः कृतनिश्चयाः। ततो द्रोणोऽब्रवीद्भूयो वेतनार्थमिदं वचः
जेव्हा सर्व पांडवांनी शस्त्रविद्या पूर्ण केली आणि निश्चय केला, तेव्हा द्रोणानं पुन्हा गुरुदक्षिणेसाठी हे शब्द सांगितले.
पार्षतो द्रुपदो नाम छत्रवत्यां नरेश्वरः। तस्मादाकृष्य तद्राज्यं मम शीघ्रं प्रदीयताम्
'पृषतपुत्र डुपद हा छत्रवती नगरीचा राजा आहे; त्याचं राज्य लवकर माझ्यासाठी घेऊन या.'
धार्तराष्ट्राश्च ते भीताः पाञ्चालान्पाण्डवादयः। धार्तराष्ट्रैश्च सहिताः पुनर्द्रोणेन चोदिताः
धृतराष्ट्रपुत्र, पांडव आणि पाञ्चाल—द्रोणानं पुन्हा सांगितल्यावर ते सर्व घाबरले.
यज्ञसेनेन संगम्य कर्णदुर्योधनादयः। निर्जिताः संन्यवर्तन्त तथा ते क्षत्रियर्षभाः
यज्ञसेनासमोर कर्ण, दुर्योधन आणि इतर क्षत्रियांनी सामना केला, पण ते सर्व पराभूत होऊन मागे फिरले.
ततः पाण्डुसुताः पञ्च निर्जित्य द्रुपदं युधि। द्रोणाय दर्शयामासुर्बद्ध्वा ससचिवं तदा
मग पाच पांडवांनी युद्धात डुपदाला जिंकून, त्याला आणि त्याच्या मंत्र्यांना बांधून द्रोणाकडे आणलं.
महेन्द्र इव दुर्धर्षो महेन्द्र इव दानवम्। महेन्द्रपुत्रः पाञ्चालं जितवानर्जुनस्तदा
महेंद्रासारखा अजेय अर्जुनानं त्या वेळी पाञ्चालराजाला जिंकलं, जसं महेंद्रानं दानवाला जिंकलं.
तद्दृष्ट्वा तु महावीर्यं फल्गुनस्य महौजसः। व्यस्मयन्त जनाः सर्वे यज्ञसेनस्य बान्धवाः
फाल्गुनाचं मोठं शौर्य आणि सामर्थ्य पाहून यज्ञसेनाच्या सर्व नातेवाईकांना आश्चर्य वाटलं.
प्रार्थयामि त्वया सख्यं पुनरेव नराधिप। अराजा किल नो राज्ञः सखा भवितुमर्हति
'राजाधिराज, मी पुन्हा तुझ्याशी मैत्रीची विनंती करतो; कारण राजा नसलेला राजा असलेल्या माणसाचा मित्र होऊ शकत नाही.'
अतः प्रयतितं राज्ये यज्ञसेन त्वया सह। राजाऽसि दक्षिणे कूले भागीरथ्याहमुत्तरे
'म्हणून, यज्ञसेना, आपलं राज्य दोघांत वाटून घेण्यात आलं आहे—तू भागीरथीच्या दक्षिण काठावर राजा राहा, मी उत्तरेकडे राहतो.'
एवमुक्तो हि पाञ्चाल्यो भारद्वाजेन धीमता। उवाचास्त्रविदां श्रेष्ठं द्रोणं ब्राह्मणसत्तमम्
बुद्धिमान भारद्वाजानं असं म्हटल्यावर, पाञ्चालराजानं अस्त्रविद्येत श्रेष्ठ आणि ब्राह्मणांत मानाचा द्रोणाला उत्तर दिलं.
एवं भवतु भद्रं ते भारद्वाज महामते। सख्यं तदेव भवतु शश्वद्यदभिमन्यसे
ठीक आहे, भारद्वाज, तुझ्या मनाप्रमाणे आपली ही मैत्री कायम राहो.
एवमन्योन्यमुक्त्वा तौ कृत्वा सख्यमनुत्तमम्। जग्मतुर्द्रोणपाञ्चाल्यौ यथागतमरिन्दमौ
अशा प्रकारे एकमेकांशी बोलून, उत्तम मैत्री करून, द्रोण आणि द्रुपद हे दोघेही जसे आले तसे परत गेले.
असत्कारः स तु महान्मुहूर्तमपि तस्य तु। नापैति हृदयाद्राज्ञो दुर्मनाः स कृशोऽभवत्
मात्र, मिळालेला तो मोठा अपमान क्षणभरही त्या राजाच्या मनातून गेला नाही; तो मनाने खचला आणि कृश झाला.
अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान्द्विजर्षभान्। अन्विच्छन्परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्बहून्
रागाने पेटलेला राजा द्रुपद, योग्य कर्म करणारे श्रेष्ठ ब्राह्मण शोधत, अनेक ब्राह्मणांच्या वाड्यांमध्ये फिरत राहिला.
पुत्रजन्म परीप्सन्वै शोकोपहतचेतनः। `द्रोणेन वैरं द्रुपदो न सुष्वाप स्मरन्सदा।' नास्ति श्रेष्ठमपत्यं म इति नित्यमचिन्तयत्
पुत्र जन्मावा अशी इच्छा बाळगून, दुःखाने मन उदास झालेले द्रुपद, द्रोणाशी असलेल्या वैराची नेहमी आठवण करत, झोपू शकत नव्हता; 'माझ्याकडे उत्तम अपत्य नाही,' असे तो नेहमी विचार करत असे.
जातान्पुत्रान्स निर्वेदाद्धिग्बन्धूनिति चाब्रवीत्। निःश्वासपरमश्चासीद्द्रोणं प्रतिचिकीर्षया
आपल्या झालेल्या पुत्रांपासून मन उडालेले द्रुपद, 'नातेवाईकांचा काय उपयोग!' असे म्हणाला आणि मोठ्या उसास्यांसह, द्रोणावर सूड उगवायचा निर्धार करत राहिला.
प्रभावं विनयं शिक्षां द्रोणस्य चरितानि च। क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन्नाध्यगच्छत
द्रोणाची ताकद, नम्रता, विद्या आणि कृत्ये, तसेच स्वतःची क्षत्रिय म्हणून असलेली शक्ती, याचा विचार करत असताना, त्याला काहीच समाधान मिळाले नाही.
प्रतिकर्तुं नृपश्रेष्ठो यतमानोऽपि भारत। अभितः सोऽथ कल्माषीं गङ्गाकूले परिभ्रमन्
सूड उगवण्याचा प्रयत्न करत असतानाही, तो श्रेष्ठ राजा, अंधारलेल्या गंगेच्या काठावर इकडे तिकडे भटकत राहिला.
ब्राह्मणावसथं पुम्यमाससाद महीपतिः। तत्र नास्नातकः कश्चिन्न चासीदव्रती द्विजः
राजाने एक पवित्र ब्राह्मणांचे वाडा गाठला, जिथे एकही अनविधीत किंवा व्रत न पाळणारा ब्राह्मण नव्हता.
अधीयानौ महाभागौ सोऽपश्यत्संशितव्रतौ। याजोपयाजौ ब्रह्मर्षी शाम्यन्तौ परमेष्ठिनौ
तेथे त्याने दोन थोर, कठोर व्रत पाळणारे, याज आणि उपयाज हे ब्रह्मर्षी, अध्ययन आणि संयमात मग्न असलेले, पाहिले.
संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ। तारणेयौ युक्तरूपौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ
संहिता पठणात गुंतलेले, कश्यप गोत्राचे, तारणेय नावाचे, सर्व प्रकारे योग्य, असे हे दोन्ही श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि ऋषिमध्ये अग्रगण्य होते.
स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रितः। बुद्ध्वा बलं तयोस्तत्र कनीयांसमुपह्वरे
त्याने त्यांना सर्व प्रकारे आदराने भेटले, आणि दोघांमध्ये जो लहान आहे त्याची ताकद ओळखून, गुप्तपणे त्याच्याजवळ गेला.