वृकोदरेण सदृशो बलेनान्यो न विद्यते। यो व्यतीयाद्युधि श्रेष्ठमपि वज्रधरं स्वयम्
वृषोदरासारखं बळ दुसऱ्या कोणाकडे नाही; तो युद्धात श्रेष्ठ अशा वज्रधारीलाही मागे टाकू शकतो.
जातमात्रः पुरा चैव ममाङ्कात्पतितो गिरौ। शरीरगौरवादस्य शिला गात्रैर्विचूर्णिता
तो नुकताच जन्मला असताना, माझ्या मांडीवरून डोंगरावर पडला, तेव्हा त्याच्या अंगाच्या वजनाने त्या दगडाचा चुराडा झाला.
तदहं प्रज्ञया ज्ञात्वा बलं भीमस्य पाण्डव। प्रतिकार्ये च विप्रस्य ततः कृतवती मतिम्
म्हणून, पांडवा, भिमाचं बळ समजून मी ब्राह्मणासाठी हे ठरवलं.
नेदं लोभान्न चाज्ञानान्न च मोहाद्विनिश्चितम्। बुद्धिपूर्वं तु धर्मस्य व्यवसायः कृतो मया
हा निर्णय मी लोभ, अज्ञान किंवा मोहामुळे घेतलेला नाही; तर विचारपूर्वक, धर्मासाठीच ठरवला आहे.
अर्थौ द्वावपि निष्पन्नौ युधिष्ठिर भविष्यतः। प्रतीकारश्च वासस्य धर्मश्च चरितो महान्
युधिष्ठिरा, दोन्ही उद्दिष्ट साध्य होतील—आपल्या निवासाचं रक्षण आणि मोठा धर्माचरण.
यो ब्राह्मणस्य साहाय्यं कुर्यादर्थेषु कर्हिचित्। क्षत्रियः स शुभाँल्लोकानाप्नुयादिति मे मतिः
जो क्षत्रिय कधीही ब्राह्मणाच्या कामात मदत करतो, तो शुभ लोकांना प्राप्त होतो—हीच माझी श्रद्धा आहे.
क्षत्रियस्यैव कुर्वाणः क्षत्रियो वधमोक्षणम्। विपुलां कीर्तिमाप्नोति लोकेऽस्मिंश्च परत्र च
जो क्षत्रिय आपल्या धर्मानुसार वागतो आणि योग्य वेळी शिक्षा किंवा मुक्ती देतो, तो या जगात आणि पुढच्या जन्मात मोठ्या कीर्तीला पोहोचतो.
वैश्यस्यार्थे च साहाय्यं कुर्वाणः क्षत्रियो भुवि। स सर्वेष्वपि लोकेषु प्रजा रञ्जयते ध्रुवम्
जो क्षत्रिय पृथ्वीवर वैश्याच्या कामात मदत करतो, तो सर्व लोकांना नक्कीच आनंद देतो.
शूद्रं तु मोचयेद्राजा शरणार्थिनमागतम्। प्राप्नोतीह कुले जन्म सद्द्रव्ये राजपूजिते
पण राजा जर एखाद्या शरण आलेल्या शूद्राला सोडवतो, तर तो या जन्मात चांगल्या घरात जन्म घेतो आणि राजमान्य संपत्ती मिळवतो.
एवं मां भगवान्व्यासः पुरा पौरवनन्दन। प्रोवाचासुकरप्रज्ञस्तस्मादेवं चिकीर्षितम्
पूर्वी भगवंत व्यासांनी मला हेच सांगितले होते, म्हणूनच हे असं ठरवलं आहे.
उपपन्नमिदं मातस्त्वया यद्बुद्धिपूर्वकम्। आर्तस्य ब्राह्मणस्यैतदनुक्रोशादिदं कृतम्
आई, तू विचारपूर्वक जे केलं आहेस ते योग्य आहे; कारण हे दुःखी ब्राह्मणावर दया दाखवून केलं आहेस.
ध्रुवमेष्यति भीमोऽयं निहत्य पुरुषादकम्। सर्वथा ब्राह्मणस्यार्थे यदनुक्रोशवत्यसि
नक्कीच भीम हा नरभक्षकाला मारून परत येईल, कारण तू ब्राह्मणासाठी सर्व प्रकारे दया दाखवली आहेस.
यथा त्विदं न विन्देयुर्नरा नगरवासिनः। तथाऽयं ब्राह्मणो वाच्यः परिग्राह्यश्च यत्नतः
जसं नगरातील लोकांना हे कळू नये, तसंच या ब्राह्मणाशीही काळजीपूर्वक बोलावं आणि त्याला धीर द्यावा.
युधिष्ठिरेण संमन्त्र्य ब्राह्मणार्थमरिन्दम। कुन्ती प्रविश्य तान्सर्वान्मन्त्रयामास भारत
युधिष्ठिराशी चर्चा करून, कुंतीने ब्राह्मणाच्या हितासाठी सर्वांना आत बोलावून सगळं सांगितलं.
अथ रात्र्यां व्यतीतायां भीमसेनो महाबलः। ब्राह्मणं समुपागम्य वचश्चेदमुवाच ह
रात्र संपल्यावर बलवान भीमसेन त्या ब्राह्मणाजवळ गेला आणि त्याच्याशी बोलू लागला.
आपदस्त्वां विमोक्ष्येऽहं सपुत्रं ब्राह्मण प्रियम्। मा भैषी राक्षसात्तस्मान्मां ददातु बलिं भवान्
प्रिय ब्राह्मण, मी तुला आणि तुझ्या मुलांना या संकटातून सोडवीन; त्या राक्षसाला घाबरू नकोस, मला बळी म्हणून द्यावं.
इद मामशितं कर्तुं प्रयतस्व सकृद्गृहे। आथात्मानं प्रादास्यामि तस्मै घोराय रक्षसे
फक्त एकदा माझ्यासाठी तुझ्या घरी जेवण तयार कर; मग मी स्वतःला त्या भयंकर राक्षसाला अर्पण करीन.
त्वरध्वं किं विलम्बध्वे मा चिरं कुरुतानघाः। व्यवस्येयं मनः प्राणैर्युष्मान्रक्षितुमद्य वै
लवकर करा, उशीर का करताय? वेळ वाया घालवू नका; आज मी मनाशी ठरवलं आहे की, माझ्या प्राणांवर खेळूनही तुमचं रक्षण करीन.
एवमुक्तः स भीमेन ब्राह्मणो भरतर्षभ। सुहृदां तत्समाख्याय ददावन्नं सुसंस्कृतम्
भीमने असं म्हटल्यावर, त्या ब्राह्मणाने आपल्या मित्रांना सांगितलं आणि छानपैकी जेवण दिलं.
पिशितोदनमाजह्रुरथास्मै पुरवासिनः। सघृतं सोपदंशं च सूपैर्नानाविधैः सह
मग नगरातील लोकांनी त्याला मांस मिसळलेला भात, तुप, चटण्या आणि वेगवेगळ्या प्रकारच्या आमट्या आणून दिल्या.
तदाऽशित्वा भीमसेनो मांसानि विविधानि च। मोदकानि च मुख्यानि चित्रोदनचयान्बहून्
भीमसेनाने वेगवेगळ्या प्रकारचं मांस, उत्तम गोडधोड आणि रंगीबेरंगी भाताचे ढीग भरपूर खाल्ले.
ततोऽपिबद्दधिघटान्सुबहून्द्रोणसंमितान्। तस्य भुक्तवतः पौरा यथावत्समुपार्जितान्
त्याच्या जेवणानंतर, नगरवासीयांनी मोठ्या मोठ्या दहीच्या मडक्यांत भरपूर दही आणून दिलं.
उपजह्रुर्भृतं भागं समृद्धमनसस्तदा। ततो रात्र्यां व्यतीतायां सव्यञ्जनदधिप्लुतम्
तेव्हा आनंदाने त्यांनी त्याचा भरपूर वाटा आणून दिला; आणि रात्र संपल्यावर ते सर्व पदार्थ, भाजी आणि दह्यासह वाढले.
समारुह्यान्नसंपूर्णं शकटं स वृकोदरः। प्रययौ तूर्यनिर्घोषैः पौरैश्च परिवारितः
मग वृकोदराने अन्नाने भरलेली गाडी चढली आणि वाद्यांच्या गजरात, नगरवासीयांच्या गराड्यात तो निघाला.
आत्मानमेषोऽन्नभूतो राक्षसाय प्रदास्यति। तरुणोऽप्रतिरूपश्च दृढ औदरिको युवा
हा तरुण, मजबूत आणि सशक्त आहे, पण त्याचा देखावा योग्य नाही. तो स्वतःला राक्षसासाठी अन्न म्हणून अर्पण करणार आहे.
वाग्भिरेवंप्रकाराभिः स्तूयमानो वृकोदरः। चुचोद स बलीवर्दौ युक्तौ सर्वाङ्गकालकौ
अशा शब्दांनी कौतुक झाल्यावर, वृकोदराने दोन्ही बैलांना, जे गाडीत जुंपले होते आणि बलिदानासाठी निवडले होते, पुढे नेले.
वादित्राणां प्रवादेन ततस्तं पुरुषादकम्। अभ्यगच्छत्सुसंहृष्टः सर्वत्र मनुजैर्वृतः
वाद्यांच्या गजरात, तो आनंदाने त्या नरभक्षकाकडे गेला, आणि सर्वत्र लोकांनी वेढलेला होता.
संप्राप्य स च तं देशमेकाकी समुपाययौ। पुरुषादभयाद्भीतस्तत्रैवासीज्जनव्रजः
त्या ठिकाणी पोहोचून, तो एकटाच पुढे गेला; तिथे उपस्थित लोक मात्र त्या नरभक्षकाच्या भीतीने मागेच थांबले.
स गत्वा दूरमध्वानं दक्षिणामभितो दिशम्। यतोपदिष्टमुद्देशे ददर्श विपुलं द्रुमम्
दक्षिण दिशेने, जसे सांगितले होते तसे, बराच प्रवास करून त्याला ठरलेल्या जागी एक मोठे झाड दिसले.
केशमज्जास्थिमेदोभिर्बाहूरुचरणैरपि। आर्द्रैः शुष्कैश्च संकीर्णमभितोऽथ वनस्पतिम्
त्या झाडाभोवती केस, मज्जा, हाडे, मेद, हात, पाय आणि पायाचे तुकडे — ओले आणि सुकले — विखुरलेले होते.