यस्य दुर्योधनो वीर्यं चिन्तयन्नमितौजसः। न शेते रजनीः सर्वा दुःखाच्छकुनिना सह
ज्याच्या सामर्थ्याचा विचार करून, दुर्धर्ष तेज असलेला दुर्योधन शकुनीसोबत दुःखात रात्रभर झोपू शकत नाही.
यस्य वीरस्य वीर्येण मुक्ता जतुगृहाद्वयम्। अन्येभ्यश्चैव पापेभ्यो निहतश्च पुरोचनः
हे वीर, ज्याच्या शौर्यामुळे आपण जटुगृहातून सुटलो आणि पुरोचनासह इतर दुष्टांचा नाश झाला.
यस्य वीर्यं समाश्रित्य वसुपूर्णां वसुन्धराम्। इमां मन्यामहे प्राप्तां निहत्य धृतराष्ट्रजान्
त्याच्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवून, आपण ही संपत्तीने भरलेली पृथ्वी धृतराष्ट्रपुत्रांचा पराभव करून मिळवली असं मानतो.
तस्य व्यवसितस्त्यागो बुद्धिमास्थाय कां त्वया। कच्चिन्नु दुःखैर्बुद्धिस्ते विलुप्ता गतचेतसः
त्याचा त्याग करण्याचा निश्चय तू बुद्धीने का केला आहेस? दुःखामुळे तुझी बुद्धी गोंधळली आहे का?
युधिष्ठिर न संतापस्त्वया कार्यो वृकोदरे। न चायं बुद्धिदौर्बल्याद्व्यवसायः कृतो मया
युधिष्ठिरा, माझ्यामुळे तुला दुःख मानू नकोस, वृषोदर; आणि हा निर्णय मी मनाच्या दुर्बलतेने घेतलेला नाही.
न च शोकेन बुद्धिः सा विलुप्ता गतचेकसः।' इह विप्रस्य भवने वयं पुत्र सुखोषिताः। अज्ञाता धार्तराष्ट्राणां सत्कृता वीतमन्यवः
माझी बुद्धी शोकाने किंवा गोंधळाने भरकटलेली नाही; या ब्राह्मणाच्या घरी आपण, मुला, धृतराष्ट्रपुत्रांना न कळता, सन्मानित आणि मनात काहीही न ठेवता सुखाने राहिलो.
तस्य प्रतिक्रिया पार्थ मयेयं प्रसमीक्षिता। एतावानेव पुरुषः कृतं यस्मिन्न नश्यति
पार्था, त्याच्यासाठी योग्य उपाय मी नीट विचार करून ठरवला आहे; माणूस तेव्हाच यशस्वी होतो जेव्हा त्याने केलेल्या कार्यात काहीही नष्ट होत नाही.
यावच्च कुर्यादन्योऽस्य कुर्याद्बहुगुमं ततः। `ब्राह्मणार्थे महान्धर्मो जानामीत्थं वृकोदरे
जोपर्यंत दुसरा त्याच्यासाठी काही करू शकतो, तोपर्यंत त्याने ते करावं; वृषोदर, ब्राह्मणासाठी केलेलं कार्य हेच मोठं धर्मकार्य आहे, हे मला माहीत आहे.
दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्तं तदा जतुगृहे महत्। हिडिम्बस्य वधाच्चैवं विश्वासो मे वृकोदरे
भिमाचं जटुगृहात आणि हिडिंबाचा वध करताना दाखवलेलं शौर्य पाहून, मला वृषोदरावर पूर्ण विश्वास आहे.
बाह्वोर्बलं हि भीमस्य नागायुतसमं महत्। येन यूयं गजप्रख्या निर्व्यूढा वारणावतात्
भिमाच्या भुजांचं बळ फार मोठं आहे, हजार हत्तींच्या बळाइतकं; त्याच्यामुळेच तुम्ही सर्वजण, हत्तींसारखे बलवान, वाराणावताहून वाचलात.
वृकोदरेण सदृशो बलेनान्यो न विद्यते। यो व्यतीयाद्युधि श्रेष्ठमपि वज्रधरं स्वयम्
वृषोदरासारखं बळ दुसऱ्या कोणाकडे नाही; तो युद्धात श्रेष्ठ अशा वज्रधारीलाही मागे टाकू शकतो.
जातमात्रः पुरा चैव ममाङ्कात्पतितो गिरौ। शरीरगौरवादस्य शिला गात्रैर्विचूर्णिता
तो नुकताच जन्मला असताना, माझ्या मांडीवरून डोंगरावर पडला, तेव्हा त्याच्या अंगाच्या वजनाने त्या दगडाचा चुराडा झाला.
तदहं प्रज्ञया ज्ञात्वा बलं भीमस्य पाण्डव। प्रतिकार्ये च विप्रस्य ततः कृतवती मतिम्
म्हणून, पांडवा, भिमाचं बळ समजून मी ब्राह्मणासाठी हे ठरवलं.
नेदं लोभान्न चाज्ञानान्न च मोहाद्विनिश्चितम्। बुद्धिपूर्वं तु धर्मस्य व्यवसायः कृतो मया
हा निर्णय मी लोभ, अज्ञान किंवा मोहामुळे घेतलेला नाही; तर विचारपूर्वक, धर्मासाठीच ठरवला आहे.
अर्थौ द्वावपि निष्पन्नौ युधिष्ठिर भविष्यतः। प्रतीकारश्च वासस्य धर्मश्च चरितो महान्
युधिष्ठिरा, दोन्ही उद्दिष्ट साध्य होतील—आपल्या निवासाचं रक्षण आणि मोठा धर्माचरण.
यो ब्राह्मणस्य साहाय्यं कुर्यादर्थेषु कर्हिचित्। क्षत्रियः स शुभाँल्लोकानाप्नुयादिति मे मतिः
जो क्षत्रिय कधीही ब्राह्मणाच्या कामात मदत करतो, तो शुभ लोकांना प्राप्त होतो—हीच माझी श्रद्धा आहे.
क्षत्रियस्यैव कुर्वाणः क्षत्रियो वधमोक्षणम्। विपुलां कीर्तिमाप्नोति लोकेऽस्मिंश्च परत्र च
जो क्षत्रिय आपल्या धर्मानुसार वागतो आणि योग्य वेळी शिक्षा किंवा मुक्ती देतो, तो या जगात आणि पुढच्या जन्मात मोठ्या कीर्तीला पोहोचतो.
वैश्यस्यार्थे च साहाय्यं कुर्वाणः क्षत्रियो भुवि। स सर्वेष्वपि लोकेषु प्रजा रञ्जयते ध्रुवम्
जो क्षत्रिय पृथ्वीवर वैश्याच्या कामात मदत करतो, तो सर्व लोकांना नक्कीच आनंद देतो.
शूद्रं तु मोचयेद्राजा शरणार्थिनमागतम्। प्राप्नोतीह कुले जन्म सद्द्रव्ये राजपूजिते
पण राजा जर एखाद्या शरण आलेल्या शूद्राला सोडवतो, तर तो या जन्मात चांगल्या घरात जन्म घेतो आणि राजमान्य संपत्ती मिळवतो.
एवं मां भगवान्व्यासः पुरा पौरवनन्दन। प्रोवाचासुकरप्रज्ञस्तस्मादेवं चिकीर्षितम्
पूर्वी भगवंत व्यासांनी मला हेच सांगितले होते, म्हणूनच हे असं ठरवलं आहे.
उपपन्नमिदं मातस्त्वया यद्बुद्धिपूर्वकम्। आर्तस्य ब्राह्मणस्यैतदनुक्रोशादिदं कृतम्
आई, तू विचारपूर्वक जे केलं आहेस ते योग्य आहे; कारण हे दुःखी ब्राह्मणावर दया दाखवून केलं आहेस.
ध्रुवमेष्यति भीमोऽयं निहत्य पुरुषादकम्। सर्वथा ब्राह्मणस्यार्थे यदनुक्रोशवत्यसि
नक्कीच भीम हा नरभक्षकाला मारून परत येईल, कारण तू ब्राह्मणासाठी सर्व प्रकारे दया दाखवली आहेस.
यथा त्विदं न विन्देयुर्नरा नगरवासिनः। तथाऽयं ब्राह्मणो वाच्यः परिग्राह्यश्च यत्नतः
जसं नगरातील लोकांना हे कळू नये, तसंच या ब्राह्मणाशीही काळजीपूर्वक बोलावं आणि त्याला धीर द्यावा.
युधिष्ठिरेण संमन्त्र्य ब्राह्मणार्थमरिन्दम। कुन्ती प्रविश्य तान्सर्वान्मन्त्रयामास भारत
युधिष्ठिराशी चर्चा करून, कुंतीने ब्राह्मणाच्या हितासाठी सर्वांना आत बोलावून सगळं सांगितलं.
अथ रात्र्यां व्यतीतायां भीमसेनो महाबलः। ब्राह्मणं समुपागम्य वचश्चेदमुवाच ह
रात्र संपल्यावर बलवान भीमसेन त्या ब्राह्मणाजवळ गेला आणि त्याच्याशी बोलू लागला.
आपदस्त्वां विमोक्ष्येऽहं सपुत्रं ब्राह्मण प्रियम्। मा भैषी राक्षसात्तस्मान्मां ददातु बलिं भवान्
प्रिय ब्राह्मण, मी तुला आणि तुझ्या मुलांना या संकटातून सोडवीन; त्या राक्षसाला घाबरू नकोस, मला बळी म्हणून द्यावं.
इद मामशितं कर्तुं प्रयतस्व सकृद्गृहे। आथात्मानं प्रादास्यामि तस्मै घोराय रक्षसे
फक्त एकदा माझ्यासाठी तुझ्या घरी जेवण तयार कर; मग मी स्वतःला त्या भयंकर राक्षसाला अर्पण करीन.
त्वरध्वं किं विलम्बध्वे मा चिरं कुरुतानघाः। व्यवस्येयं मनः प्राणैर्युष्मान्रक्षितुमद्य वै
लवकर करा, उशीर का करताय? वेळ वाया घालवू नका; आज मी मनाशी ठरवलं आहे की, माझ्या प्राणांवर खेळूनही तुमचं रक्षण करीन.
एवमुक्तः स भीमेन ब्राह्मणो भरतर्षभ। सुहृदां तत्समाख्याय ददावन्नं सुसंस्कृतम्
भीमने असं म्हटल्यावर, त्या ब्राह्मणाने आपल्या मित्रांना सांगितलं आणि छानपैकी जेवण दिलं.
पिशितोदनमाजह्रुरथास्मै पुरवासिनः। सघृतं सोपदंशं च सूपैर्नानाविधैः सह
मग नगरातील लोकांनी त्याला मांस मिसळलेला भात, तुप, चटण्या आणि वेगवेगळ्या प्रकारच्या आमट्या आणून दिल्या.