करिष्य इति भीमेन प्रतिज्ञातेऽथ भारत। आजग्मुस्ते ततः सर्वे भैक्षमादाय पाण्डवाः
भीमाने 'मी हे करीन' असं वचन दिल्यावर, हे भारत, सर्व पांडव भिक्षा गोळा करून परत आले.
भीमसेनं ततो दृष्ट्वा आपूर्णवदनं तथा। बुबोध धर्मराजस्तु हृषितं भीममच्युतम्
भीमसेनाचं तृप्त आणि आनंदी चेहरा पाहून धर्मराज युधिष्ठिरानं ओळखलं की, भीम खूप आनंदी आहे.
तोषस्य कारणं यत्तु मनसाऽचिन्तयद्गुरुः। स समीक्ष्य तदा राजन्योद्धुकामं युधिष्ठिरः
भीमाच्या समाधानाचं कारण मनात विचार करत असताना, युधिष्ठिरानं ते पाहून त्याला विचारावंसं वाटलं.
आकारेणैव तं ज्ञात्वा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः। रहः समुपविश्यैकस्ततः पप्रच्छ मातरम्
भीमाच्या चेहऱ्यावरून ते ओळखून, पांडुपुत्र युधिष्ठिर एकांतात बसला आणि मग त्यानं आईला विचारलं.
किं चिकीर्षत्ययं कर्म भीमो भमपराक्रमः। भवत्यनुमते कच्चित्स्वयं वा कर्तुमिच्छति
भीम, जो प्रचंड पराक्रमी आहे, तो कोणतं काम करायला निघाला आहे? हे तुमच्या संमतीने आहे का, की तो स्वतःहून काही करायला इच्छितोय?
ममैव वचनादेष करिष्यति परन्तपः। ब्राह्मणार्थे महत्कृत्यं मोक्षाय नगरस्य च
तो पराक्रमी भीम माझ्या सांगण्यावरून, ब्राह्मणासाठी आणि नगराच्या मुक्तीसाठी हे मोठं काम करणार आहे.
बकाय कल्पितं पुत्र महान्तं बलिमुत्तमम्। भीमो भुनक्तु सुस्पष्टमप्येकाहं तपःसुतः
बकासाठी उत्तम आणि मोठं भिक्षा जेवण तयार केलं आहे, माझ्या मुला; हे भीम स्पष्टपणे एकदाच खाऊन टाको, हे तपस्वीपुत्रा.
किमिदं साहसं तीक्ष्णं भवत्या दुष्करं कृतम्। परित्यागं हि पुत्रस्य न प्रशंसन्ति साधवः
हे देवी, हे कठीण आणि धाडसी कृत्य तुम्ही केलं आहे, पण सज्जन लोक आपल्या मुलाचा त्याग करावा असं कधीही म्हणत नाहीत.
कथं परसुतस्यार्थे स्वसुतं त्यक्तुमिच्छसि। लोकवेदविरुद्धं हि पुत्रत्यागात्कृतं त्वया
तू दुसऱ्याच्या मुलासाठी आपल्या स्वतःच्या मुलाला सोडायचं कसं ठरवलंस? कारण आपल्या मुलाचा त्याग करून, तू लोकरीती आणि धर्म दोन्हींच्या विरुद्ध वागली आहेस.
यस्य बाहू समाश्रित्य सुखं सर्वे शयामहे। राज्यं चापहृतं क्षुद्रैराजिहीर्षामहे पुनः
ज्याच्या भुजांवर आपण सर्वजण निर्धास्त झोपतो, ज्याचं राज्य नीच लोकांनी हिरावून घेतलं, आणि ते पुन्हा मिळवावं असं आपल्याला वाटतं.
यस्य दुर्योधनो वीर्यं चिन्तयन्नमितौजसः। न शेते रजनीः सर्वा दुःखाच्छकुनिना सह
ज्याच्या सामर्थ्याचा विचार करून, दुर्धर्ष तेज असलेला दुर्योधन शकुनीसोबत दुःखात रात्रभर झोपू शकत नाही.
यस्य वीरस्य वीर्येण मुक्ता जतुगृहाद्वयम्। अन्येभ्यश्चैव पापेभ्यो निहतश्च पुरोचनः
हे वीर, ज्याच्या शौर्यामुळे आपण जटुगृहातून सुटलो आणि पुरोचनासह इतर दुष्टांचा नाश झाला.
यस्य वीर्यं समाश्रित्य वसुपूर्णां वसुन्धराम्। इमां मन्यामहे प्राप्तां निहत्य धृतराष्ट्रजान्
त्याच्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवून, आपण ही संपत्तीने भरलेली पृथ्वी धृतराष्ट्रपुत्रांचा पराभव करून मिळवली असं मानतो.
तस्य व्यवसितस्त्यागो बुद्धिमास्थाय कां त्वया। कच्चिन्नु दुःखैर्बुद्धिस्ते विलुप्ता गतचेतसः
त्याचा त्याग करण्याचा निश्चय तू बुद्धीने का केला आहेस? दुःखामुळे तुझी बुद्धी गोंधळली आहे का?
युधिष्ठिर न संतापस्त्वया कार्यो वृकोदरे। न चायं बुद्धिदौर्बल्याद्व्यवसायः कृतो मया
युधिष्ठिरा, माझ्यामुळे तुला दुःख मानू नकोस, वृषोदर; आणि हा निर्णय मी मनाच्या दुर्बलतेने घेतलेला नाही.
न च शोकेन बुद्धिः सा विलुप्ता गतचेकसः।' इह विप्रस्य भवने वयं पुत्र सुखोषिताः। अज्ञाता धार्तराष्ट्राणां सत्कृता वीतमन्यवः
माझी बुद्धी शोकाने किंवा गोंधळाने भरकटलेली नाही; या ब्राह्मणाच्या घरी आपण, मुला, धृतराष्ट्रपुत्रांना न कळता, सन्मानित आणि मनात काहीही न ठेवता सुखाने राहिलो.
तस्य प्रतिक्रिया पार्थ मयेयं प्रसमीक्षिता। एतावानेव पुरुषः कृतं यस्मिन्न नश्यति
पार्था, त्याच्यासाठी योग्य उपाय मी नीट विचार करून ठरवला आहे; माणूस तेव्हाच यशस्वी होतो जेव्हा त्याने केलेल्या कार्यात काहीही नष्ट होत नाही.
यावच्च कुर्यादन्योऽस्य कुर्याद्बहुगुमं ततः। `ब्राह्मणार्थे महान्धर्मो जानामीत्थं वृकोदरे
जोपर्यंत दुसरा त्याच्यासाठी काही करू शकतो, तोपर्यंत त्याने ते करावं; वृषोदर, ब्राह्मणासाठी केलेलं कार्य हेच मोठं धर्मकार्य आहे, हे मला माहीत आहे.
दृष्ट्वा भीमस्य विक्रान्तं तदा जतुगृहे महत्। हिडिम्बस्य वधाच्चैवं विश्वासो मे वृकोदरे
भिमाचं जटुगृहात आणि हिडिंबाचा वध करताना दाखवलेलं शौर्य पाहून, मला वृषोदरावर पूर्ण विश्वास आहे.
बाह्वोर्बलं हि भीमस्य नागायुतसमं महत्। येन यूयं गजप्रख्या निर्व्यूढा वारणावतात्
भिमाच्या भुजांचं बळ फार मोठं आहे, हजार हत्तींच्या बळाइतकं; त्याच्यामुळेच तुम्ही सर्वजण, हत्तींसारखे बलवान, वाराणावताहून वाचलात.
वृकोदरेण सदृशो बलेनान्यो न विद्यते। यो व्यतीयाद्युधि श्रेष्ठमपि वज्रधरं स्वयम्
वृषोदरासारखं बळ दुसऱ्या कोणाकडे नाही; तो युद्धात श्रेष्ठ अशा वज्रधारीलाही मागे टाकू शकतो.
जातमात्रः पुरा चैव ममाङ्कात्पतितो गिरौ। शरीरगौरवादस्य शिला गात्रैर्विचूर्णिता
तो नुकताच जन्मला असताना, माझ्या मांडीवरून डोंगरावर पडला, तेव्हा त्याच्या अंगाच्या वजनाने त्या दगडाचा चुराडा झाला.
तदहं प्रज्ञया ज्ञात्वा बलं भीमस्य पाण्डव। प्रतिकार्ये च विप्रस्य ततः कृतवती मतिम्
म्हणून, पांडवा, भिमाचं बळ समजून मी ब्राह्मणासाठी हे ठरवलं.
नेदं लोभान्न चाज्ञानान्न च मोहाद्विनिश्चितम्। बुद्धिपूर्वं तु धर्मस्य व्यवसायः कृतो मया
हा निर्णय मी लोभ, अज्ञान किंवा मोहामुळे घेतलेला नाही; तर विचारपूर्वक, धर्मासाठीच ठरवला आहे.
अर्थौ द्वावपि निष्पन्नौ युधिष्ठिर भविष्यतः। प्रतीकारश्च वासस्य धर्मश्च चरितो महान्
युधिष्ठिरा, दोन्ही उद्दिष्ट साध्य होतील—आपल्या निवासाचं रक्षण आणि मोठा धर्माचरण.
यो ब्राह्मणस्य साहाय्यं कुर्यादर्थेषु कर्हिचित्। क्षत्रियः स शुभाँल्लोकानाप्नुयादिति मे मतिः
जो क्षत्रिय कधीही ब्राह्मणाच्या कामात मदत करतो, तो शुभ लोकांना प्राप्त होतो—हीच माझी श्रद्धा आहे.
क्षत्रियस्यैव कुर्वाणः क्षत्रियो वधमोक्षणम्। विपुलां कीर्तिमाप्नोति लोकेऽस्मिंश्च परत्र च
जो क्षत्रिय आपल्या धर्मानुसार वागतो आणि योग्य वेळी शिक्षा किंवा मुक्ती देतो, तो या जगात आणि पुढच्या जन्मात मोठ्या कीर्तीला पोहोचतो.
वैश्यस्यार्थे च साहाय्यं कुर्वाणः क्षत्रियो भुवि। स सर्वेष्वपि लोकेषु प्रजा रञ्जयते ध्रुवम्
जो क्षत्रिय पृथ्वीवर वैश्याच्या कामात मदत करतो, तो सर्व लोकांना नक्कीच आनंद देतो.
शूद्रं तु मोचयेद्राजा शरणार्थिनमागतम्। प्राप्नोतीह कुले जन्म सद्द्रव्ये राजपूजिते
पण राजा जर एखाद्या शरण आलेल्या शूद्राला सोडवतो, तर तो या जन्मात चांगल्या घरात जन्म घेतो आणि राजमान्य संपत्ती मिळवतो.
एवं मां भगवान्व्यासः पुरा पौरवनन्दन। प्रोवाचासुकरप्रज्ञस्तस्मादेवं चिकीर्षितम्
पूर्वी भगवंत व्यासांनी मला हेच सांगितले होते, म्हणूनच हे असं ठरवलं आहे.