न विषादस्त्वया कार्यो भयादस्मात्कथंचन। उपायः परिदृष्टोऽत्र तस्मान्मोक्षाय रक्षसः
तुला कधीही या भीतीमुळे दुःखी व्हायचे कारण नाही; या राक्षसापासून सुटका होईल असा उपाय सापडला आहे.
नैव स्वयं सपुत्रस्य गमनं तत्र रोचये।' एकस्तव सुतो बालः कन्या चैका तपस्विनी। न चैतयोस्तथा पत्न्या गमनं तव रोचये
मी हे मान्य करीत नाही की तू स्वतः आणि तुझ्या मुलासह तिथे जावे; तुझा एक मुलगा लहान आहे आणि एक कन्या तपस्विनी आहे; तुझ्या पत्नीने किंवा तुझ्याने तिथे जाणे मला योग्य वाटत नाही.
मम पञ्च सुता ब्रह्मंस्तेषामेको गमिष्यति। त्वदर्थं बलिमादाय तस्य पापस्य रक्षसः
माझे पाच मुलगे आहेत, ब्राह्मण; त्यांपैकी एक तुझ्या भल्यासाठी त्या पापी राक्षसाकडे बळी म्हणून जाईल.
नाहमेतत्करिष्यामि जीवितार्थी कथंचन। ब्राह्मणस्यातिथेश्चैव स्वार्थे प्राणान्वियोजयन्
मी हे कधीच करणार नाही, जरी जीव वाचवायचा असेल तरी; ब्राह्मण पाहुण्याच्या किंवा त्याच्या हिताच्या बदल्यात त्याचा जीव घेणे मला कधीही मान्य नाही.
न त्वेतदकुलीनासु नाधर्मिष्ठासु विद्यते। यद्ब्राह्ममार्थं विसृजेदात्मानमपि चात्मजम्
हे ना कुलीन लोकांत आढळते, ना अधार्मिकांत—की ब्राह्मणासाठी कोणी स्वतःला किंवा आपल्या मुलाला सोडून देईल.
आत्मनस्तु वधः श्रेयो बोद्धव्यमिति रोचते। ब्रहम्वध्याऽऽत्मवध्या वा श्रेयानात्मवधो मम
माझ्या मते स्वतःचा मृत्यू अधिक योग्य आहे; ब्राह्मणहत्या असो वा आत्महत्या, मला स्वतःचा त्यागच श्रेष्ठ वाटतो.
ब्रह्मवध्या परं पापं निष्कृतिर्नात्र विद्यते। अबुद्धिपूर्वं कृत्वापि प्रत्यवायो हि विद्यते
ब्राह्मणहत्या हे सर्वात मोठे पाप आहे; त्याची काहीही प्रायश्चित्ती नाही, ती चुकून घडली तरी दोष लागतोच.
न त्वहं वधमाकाङ्क्षे स्वयमेवात्मनः शुभे। परैः कृते वधे पापं न किंचिन्मयि विद्यते
पण मी स्वतःचा मृत्यू इच्छित नाही, हे शुभे; जर इतरांनी मला मारले, तर माझ्यावर काहीही पाप लागत नाही.
अभिसंधौ कृते तस्मिन्ब्राह्मणस्य वधे मया। निष्कृतिं न प्रपश्यामि नृशंसं क्षुद्रमेव च
जर मी जाणूनबुजून ब्राह्मणाचा वध केला, तर त्याचे काहीही प्रायश्चित्त नाही—फक्त क्रूरता आणि नीचपणा राहतो.
आगतस्य गृहं त्यागस्तथैव शरणार्थिनः। याचमानस्य च वधो नृशंसो गर्हितो बुधैः
घरात आलेल्याला, आश्रय मागणाऱ्याला टाकणे किंवा याचना करणाऱ्याचा वध करणे—हे क्रूर कृत्य आहे आणि ज्ञानी लोकांनी निंदनीय मानले आहे.
कुर्यान्न निन्दितं कर्म न नृशंसं कथंचन। इति पूर्वे महात्मान आपद्धर्मविदो विदुः
कोणत्याही परिस्थितीत निंदनीय किंवा क्रूर कृत्य करू नये, असं आपत्तीच्या धर्माचं ज्ञान असलेल्या पूर्वीच्या थोर लोकांनी सांगितलं आहे.
श्रेयांस्तु सहदारस्य विनाशोऽद्य मम स्वयम्। ब्राह्मणस्य वधं नाहमनुमंस्ये कदाचन
आज मी आणि माझी पत्नी मिळून नष्ट झालो तरी चालेल, पण ब्राह्मणाचा वध मी कधीही मान्य करणार नाही.
ममाप्येषा मतिर्ब्रह्मन्विप्रा रक्ष्या इति स्थिरा। न चाप्यनिष्टः पुत्रो मे यदि पुत्रशतं भवेत्
हे ब्राह्मण, ब्राह्मणांचं रक्षण करावं, ही माझी ठाम धारणा आहे. आणि जरी मला शंभर मुलं असली, तरी माझा मुलगा मला अप्रिय वाटणार नाही.
न चासौ राक्षसः शक्तो मम पुत्रविनाशने। वीर्यमन्मन्त्रसिद्धश्च तेजस्वी च सुतो मम
तो राक्षस माझ्या मुलाचा नाश करू शकत नाही; माझा मुलगा बलवान आहे, मंत्रविद्या जाणतो आणि तेजस्वी आहे.
राक्षसाय च तत्सर्वं प्रापयिष्यति भोजनम्। मोक्षयिष्यति चात्मानमिति मे निश्चिता मतिः
तो मुलगा ते सगळं अन्न त्या राक्षसाला पोहोचवेल आणि स्वतःचं रक्षण करेल, ही माझी ठाम खात्री आहे.
समागताश्च वीरेण दृष्टपूर्वाश्च राक्षसाः। बलवन्तो महाकाया निहताश्चाप्यनेकशः
माझ्या मुलाच्या पराक्रमाचा अनुभव घेतलेले आणि त्याला पूर्वी पाहिलेले बलाढ्य व मोठ्या शरीराचे राक्षस अनेक वेळा त्याच्याकडून मारले गेले आहेत.
न त्विदं केषुचिद्ब्रह्मान्व्याहर्तव्यं कथंचन। विद्यार्थिनो हि मे पुत्रान्विप्रकुर्युः कुतूहलात्
हे ब्राह्मण, हे कुठल्याही ब्राह्मणाला कोणत्याही वेळी सांगू नये, कारण माझी मुलं विद्या मिळवण्याच्या उत्सुकतेपोटी काहीतरी करू शकतात.
गुरुणा चाननुज्ञातो ग्राहयेद्यः सुतो मम। न स कुर्यात्तथा कार्यं विद्ययेति सतां मतम्
गुरूची परवानगी न घेता जर माझा मुलगा हे काम हाती घेतलं, तर त्याने असं करू नये; विद्या शिकताना सज्जनांची ही मती आहे.
एवमुक्तस्तु पृथया स विप्रो भार्यया सह। हृष्टः संपूजयामास तद्वाक्यममृतोपमम्
पृथेनं असं सांगितल्यावर तो ब्राह्मण आणि त्याची पत्नी दोघंही आनंदित झाले आणि तिच्या अमृतासारख्या वचनांचा सन्मान केला.
ततः कुन्ती च विप्रश्च सहितावनिलात्मजम्। तमब्रूतां कुरुष्वेति स तथेत्यब्रवीच्च तौ
नंतर कुंती आणि तो ब्राह्मण दोघांनी मिळून वायुपुत्राला 'हे कर' असं सांगितलं, आणि त्याने 'तसं करतो' असं उत्तर दिलं.
करिष्य इति भीमेन प्रतिज्ञातेऽथ भारत। आजग्मुस्ते ततः सर्वे भैक्षमादाय पाण्डवाः
भीमाने 'मी हे करीन' असं वचन दिल्यावर, हे भारत, सर्व पांडव भिक्षा गोळा करून परत आले.
भीमसेनं ततो दृष्ट्वा आपूर्णवदनं तथा। बुबोध धर्मराजस्तु हृषितं भीममच्युतम्
भीमसेनाचं तृप्त आणि आनंदी चेहरा पाहून धर्मराज युधिष्ठिरानं ओळखलं की, भीम खूप आनंदी आहे.
तोषस्य कारणं यत्तु मनसाऽचिन्तयद्गुरुः। स समीक्ष्य तदा राजन्योद्धुकामं युधिष्ठिरः
भीमाच्या समाधानाचं कारण मनात विचार करत असताना, युधिष्ठिरानं ते पाहून त्याला विचारावंसं वाटलं.
आकारेणैव तं ज्ञात्वा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः। रहः समुपविश्यैकस्ततः पप्रच्छ मातरम्
भीमाच्या चेहऱ्यावरून ते ओळखून, पांडुपुत्र युधिष्ठिर एकांतात बसला आणि मग त्यानं आईला विचारलं.
किं चिकीर्षत्ययं कर्म भीमो भमपराक्रमः। भवत्यनुमते कच्चित्स्वयं वा कर्तुमिच्छति
भीम, जो प्रचंड पराक्रमी आहे, तो कोणतं काम करायला निघाला आहे? हे तुमच्या संमतीने आहे का, की तो स्वतःहून काही करायला इच्छितोय?
ममैव वचनादेष करिष्यति परन्तपः। ब्राह्मणार्थे महत्कृत्यं मोक्षाय नगरस्य च
तो पराक्रमी भीम माझ्या सांगण्यावरून, ब्राह्मणासाठी आणि नगराच्या मुक्तीसाठी हे मोठं काम करणार आहे.
बकाय कल्पितं पुत्र महान्तं बलिमुत्तमम्। भीमो भुनक्तु सुस्पष्टमप्येकाहं तपःसुतः
बकासाठी उत्तम आणि मोठं भिक्षा जेवण तयार केलं आहे, माझ्या मुला; हे भीम स्पष्टपणे एकदाच खाऊन टाको, हे तपस्वीपुत्रा.
किमिदं साहसं तीक्ष्णं भवत्या दुष्करं कृतम्। परित्यागं हि पुत्रस्य न प्रशंसन्ति साधवः
हे देवी, हे कठीण आणि धाडसी कृत्य तुम्ही केलं आहे, पण सज्जन लोक आपल्या मुलाचा त्याग करावा असं कधीही म्हणत नाहीत.
कथं परसुतस्यार्थे स्वसुतं त्यक्तुमिच्छसि। लोकवेदविरुद्धं हि पुत्रत्यागात्कृतं त्वया
तू दुसऱ्याच्या मुलासाठी आपल्या स्वतःच्या मुलाला सोडायचं कसं ठरवलंस? कारण आपल्या मुलाचा त्याग करून, तू लोकरीती आणि धर्म दोन्हींच्या विरुद्ध वागली आहेस.
यस्य बाहू समाश्रित्य सुखं सर्वे शयामहे। राज्यं चापहृतं क्षुद्रैराजिहीर्षामहे पुनः
ज्याच्या भुजांवर आपण सर्वजण निर्धास्त झोपतो, ज्याचं राज्य नीच लोकांनी हिरावून घेतलं, आणि ते पुन्हा मिळवावं असं आपल्याला वाटतं.