एवमुक्तस्तया भर्ता तां समालिङ्ग्य भारत। मुमोच बाष्पं शनकैः सभार्यो भृशदुःखितः
ती असं म्हणताच, तिच्या नवऱ्याने तिला घट्ट मिठी मारली आणि फार दुःखी होऊन, पत्नीसमवेत हळूहळू अश्रू ढाळले.
मैवं वद त्वं कल्याणि तिष्ठ चेह सुमध्यमे। न तु भार्यां त्यजेत्प्राज्ञः पुत्रान्वापि कदाचन
असं बोलू नकोस, सुभगे. इथेच थांब, कमरबारी. शहाण्या पुरुषाने कधीच आपल्या पत्नीला किंवा मुलांना सोडू नये.
विशेषतः स्त्रियं रक्षेत्पुरुषो बुद्धिमानिह। त्यक्त्वा तु पुरुषो जीवेन्न हातव्यानिमान्सदा। न वेत्ति कामं धर्मं च अर्थं मोक्षं च तत्त्वतः
शहाण्या पुरुषाने आपल्या पत्नीचं विशेषतः रक्षण करावं. तिला सोडून पुरुष जगू शकतो, पण हे नेहमीच टाळावं. कारण जो असं करतो, त्याला खरा काम, धर्म, अर्थ किंवा मोक्ष कळत नाही.
तयोर्दुःखितयोर्वाक्यमतिमात्रं निशम्य तु। ततो दुःखपरीताङ्गी कन्या तावभ्यभाषत
त्यांच्या फारच दुःखी बोलण्याचं ऐकून, ती कन्या, जी पूर्णपणे दुःखाने भरली होती, त्यांना म्हणाली.
किमेवं भृशदुःखार्तौ रोरूयेतामनाथवत्। ममापि श्रूयतां वाक्यं श्रुत्वा च क्रियतां क्षमम्
तुम्ही दोघं इतक्या मोठ्या दुःखाने का रडता, जणू काही कोणीच आधार नाही? माझंही बोलणं ऐका आणि योग्य वाटेल ते करा.
धर्मतोऽहं परित्याज्या युवयोर्नात्र संशयः। त्यक्तव्यां मां परित्यज्य त्राहि सर्वं मयैकया
धर्माप्रमाणे मला तुम्ही दोघांनी सोडणं योग्य आहे—यात शंका नाही. मला सोडून, फक्त एकाने सर्वांचं रक्षण करा.
इत्यर्थमिष्यतेऽपत्यं तारयिष्यति मामिति। अस्मिन्नुपस्थिते काले तरध्वं प्लववन्मया
मुलं ही म्हणूनच असतात की, 'तो मला तारेल.' आता वेळ आली आहे, म्हणून मला नौका समजून या संकटातून पार जा.
इह वा तारयेद्दुर्गादुत वा प्रेत्य भारत। सर्वथा तारयेत्पुत्रः पुत्र इत्युच्यते बुधैः
इथे मी तुम्हाला या संकटातून वाचवू शकते, किंवा मृत्यूनंतरही, हे निश्चित. म्हणूनच, मुलगा सर्व प्रकारे तारतो—म्हणून त्याला 'पुत्र' असं म्हटलं जातं.
आकाङ्क्षन्ते च दौहित्रान्मयि नित्यं पितामहाः। तत्स्वयं वै परित्रास्ये रक्षन्ती जीवितं पितुः
माझ्या आजोबांना कायम माझ्या पोटी नातवांची इच्छा असते. म्हणून मी स्वतःच वडिलांचं प्राण वाचवण्यासाठी प्रयत्न करीन.
भ्राता च मम बालोऽयं गते लोकममुं त्वयि। अचिरेणैव कालेन विनश्येत न संशयः
माझा भाऊ अजून लहान आहे. तू या जगातून गेलास, तर तो लवकरच नष्ट होईल—यात शंका नाही.
तातेपि हि गते स्वर्गं विनष्टे च ममानुजे। पिण्डः पितॄणां व्युच्छिद्येत्तत्तेषां विप्रियं भवेत्
तू स्वर्गात गेलास आणि माझा लहान भाऊही हरवला, तर पितरांना पिंड अर्पण करणं थांबेल, आणि त्यांना ते अजिबात आवडणार नाही.
पित्रा त्यक्ता तथा मात्रा भ्रात्रा चाहमसंशयम्। दुःखाद्दुःखतरं प्राप्य म्रियेयमतथोचिताम्
वडील, आई आणि भाऊ यांनी सोडल्यावर, मी नक्कीच आणखी मोठं दुःख भोगून, माझ्यासाठी अयोग्य असा मृत्यू येईल.
त्वयि त्वरोगे निर्मुक्तो माता भ्राता च मे शिशुः। सन्तानश्चैव पिण्डश्च प्रतिष्ठास्यत्यसंशयम्
तू या आजारातून बरा झालास, तर माझी आई, लहान भाऊ, घराणं आणि पिंड अर्पण सगळं नक्कीच टिकून राहील.
आत्मा पुत्रः सखी भार्या कृच्छ्रं तु दुहिता किल। स कृच्छ्रान्मोचयात्मानं मां च धर्मे नियोजया
मुलगा म्हणजे स्वतः, मित्र, बायको; पण मुलगी संकटासाठी असते, असं म्हणतात. म्हणून या संकटातून स्वतःची सुटका कर आणि मला धर्मासाठी नेम.
अनाथा कृपणा बाला यत्र क्वचन गामिनी। भविष्यामि त्वया तात विहीना कृपणा सदा
तू नसशील, वडिलांनो, तर मी कायमच दीन, असहाय्य, कुठेही भटकणारी आणि दुःखी मुलगी होईन.
अथवाहं करिष्यामि कुलस्यास्य विमोचनम्। फलसंस्था भविष्यामि कृत्वा कर्म सुदुष्करम्
किंवा मीच या घराचं उद्धार करीन; कठीण कर्तव्य पार पाडून, फळझाडाखाली बसून, संन्यासिनी होईन.
अथवा यास्यसे तत्र त्यक्त्वा मां द्विजसत्तम। पीडिताऽहं भविष्यामि तदवेक्षस्व मामपि
किंवा, जर तू मला सोडून तिथे गेलास, हे श्रेष्ठ द्विजा, तर मी फारच दुःखी होईन—माझाही विचार कर.
तदस्मदर्थं धर्मार्थं प्रसवार्थं च सत्तम। आत्मानं परिरक्षस्व त्यक्तव्यां मां च संत्यज
म्हणून, माझ्यासाठी, धर्मासाठी आणि संतानासाठी, हे सज्जना, स्वतःची काळजी घे आणि मला, जी सोडलीच पाहिजे, त्याग कर.
अवश्यकरणीये च मा त्वां कालोत्यगादयम्। किं त्वतः परमं दुःखं यद्वयं स्वर्गते त्वयि
जे करणे आवश्यकच आहे, त्यात वेळ जाऊ देऊ नकोस; पण तू स्वर्गाला गेलास तर आमच्यासाठी याहून मोठं दुःख काय असू शकतं?
याचमानाः परादन्नं परिधावेमहि श्ववत्। त्वयि त्वरोगे निर्मुक्ते क्लेशादस्मात्सबान्धवे। अमृतेव सती लोके भविष्यामि सुखान्विता
तू आजारीपणातून आणि यातनांतून मुक्त होऊन, आप्तांसह या दुःखातून सुटशील; पण आम्ही दुसऱ्यांकडून भिक्षा मागत, उरलेले अन्न घालून, कुत्र्यासारखे जगावं लागेल. मी या जगात सुखाविना, विधवेप्रमाणे राहीन.
इतः प्रदाने देवाश्च पितरश्चेति नः श्रुतम्। त्वया दत्तेन तोयेन भविष्यति हिताय वै
या दानामुळे देव आणि पितर तृप्त होतात असं आपण ऐकलं आहे; तू दिलेल्या पाण्यामुळे नक्कीच कल्याण होईल.
इत्येतदुभयं तात निशाम्य तव यद्धितम्। तद्व्यवस्य तथाम्बाया हितं स्वस्य सुतस्य च
हे सगळं ऐकून, बाळा, तुला जे हिताचं वाटतं ते कर; आईचं, स्वतःचं आणि मुलाचं जे भलं आहे, त्याचा विचार करून निर्णय घे.
मातापित्रोश्च पुत्रास्तु भवितारो गुणान्विताः। न तु पुत्रस्य पितरो पुनर्जातु भविष्यतः
आईवडिलांना गुणी मुले होतील; पण मुलाला पुन्हा आईवडील मिळणार नाहीत.
एवं बहुविधं तस्या निशम्य परिदेवितम्। पिता माता च सा चैव कन्या प्ररुरुदुस्त्रयः
अशी तिची अनेक प्रकारची हाकाटी ऐकून, वडील, आई आणि ती कन्या—हे तिघेही रडू लागले.
ततः प्ररुदितान्सर्वान्निशम्याथ सुतस्तदा। उत्फुल्लनयनो बालः कलमव्यक्तमब्रवीत्
ते सगळे रडताना ऐकून, तो लहान मुलगा मोठ्या आश्चर्याने डोळे उघडून, अस्पष्ट बालकंठाने बोलू लागला.
मा पिता रुद मा मातर्मा स्वसस्त्विति चाब्रवीत्। प्रहसन्निव सर्वांस्तानेकैकमनुसर्पति
"बाबा, रडू नको; आई, रडू नको; बहीण, तूही रडू नको," असं तो हसत हसत, प्रत्येकाला वेगळं वेगळं म्हणाला.
ततः स तृणमादाय प्रहृष्टः पुनरब्रवीत्। अनेनाहं हनिष्यामि राक्षसं पुरुषादकम्
मग तो आनंदाने एक गवताचं पातं उचलून म्हणाला, "याच्याने मी त्या नरभक्षक राक्षसाचा वध करीन."
तथापि तेषां दुःखेन परीतानां निशम्य तत्। बालस्य वाक्यमव्यक्तं हर्षः समभवन्महान्
तरीही त्या दुःखाने भरलेल्या लोकांनी त्याच्या अस्पष्ट बोलण्याने मोठा आनंद अनुभवला.
अयं काल इति ज्ञात्वा कुन्ती समुपसृत्य तान्। गतासूनमृतेनेव जीवयन्तीदमब्रवीत्
ही वेळ आली आहे हे ओळखून कुंती जवळ आली आणि जणू अमृत घालून मरणासन्नांना जिवंत करते तशी तिने हे शब्द सांगितले:
कुतोमूलमिदं दुःखं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः। विदित्वाप्यपकर्षेयं शक्यं चेदपकर्षितुम्
हे दुःख कुठून आलंय, हे मला खरेखुरे जाणून घ्यायचं आहे; कारण समजलं तर कदाचित ते दूर करता येईल.