गिराजायाः सखी भूत्वा मोदते नगकन्यया। मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः
गिरिराजाच्या कन्येची सखी होऊन ती तिच्यासोबत आनंदाने वावरते; कारण वडील, आई आणि मुलगा हे तिघेही आपापल्या परीनेच देतात.
अमितस्य हि दातारं का पतिं नाभिनन्दति। आश्रमाश्चाग्निसंस्कारा जपहोमव्रतानि च
अमर्याद दान देणारा पती कोणत्या स्त्रीला आवडणार नाही? Hermitage, अग्निसंस्कार, जप, होम आणि व्रते—
स्त्रीणां नैते विधातव्या विना पतिमनिन्दितम्। क्षमा शौचमनाहारमेतावद्विहितं स्त्रियाः
निष्कलंक पती नसताना या गोष्टी स्त्रियांना सांगू नयेत; स्त्रीसाठी क्षमा, पवित्रता आणि मिताहार एवढेच योग्य आहे.
परित्यक्तः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मया। बान्धवाश्च परित्यक्तास्त्वदर्थं जीवितं च मे
हा मुलगा आणि ही मुलगी मी सोडली आहेत; नातेवाईकही मी तुझ्यासाठीच सोडले, आणि माझे जीवनही तुझ्यासाठीच आहे.
यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्दानैश्च विविधैस्तथा। विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थितिः
यज्ञ, तप, नियम आणि अनेक प्रकारची दाने दिली, तरीही पतीच्या नेहमीच्या सुखासाठी आणि हितासाठी असलेली निष्ठा स्त्रीला श्रेष्ठ बनवते.
तदिदं यच्चिकीर्षामि धर्मं परमसंमतम्। इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च
म्हणून मी जो हा सर्वश्रेष्ठ आणि सर्वांना मान्य असलेला धर्म आचरण्याचा निश्चय केला आहे, तो तुझ्यासाठी, तुझ्या कुटुंबासाठी आणि हितासाठीच आहे.
इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाः। आपद्धर्मप्रमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम्
पसंत असलेली मुले, संपत्ती आणि प्रिय मित्र हे संकटाच्या वेळी धर्मपालनासाठीच असतात; आणि सत्पुरुषांच्या मते पत्नीही त्यासाठीच असते.
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि। आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि
संकटाच्या काळात धनाची जपणूक करावी; पत्नीचे रक्षण धनाच्या मदतीने करावे; आणि स्वतःचे रक्षण नेहमी पत्नी व धन यांच्या मदतीने करावे.
दृष्टादृष्टफलार्थं हि भार्या पुत्रो धनं गृहम्। सर्वमेतद्विधातव्यं बुधानामेष निश्चयः
पत्नी, मुलगा, संपत्ती आणि घर हे सर्व प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष फळांसाठी असतात; हे सर्व योग्य रीतीने वापरावे—हेच ज्ञानी लोकांचे मत आहे.
एकतो वा कुलं कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धनः। `उभयोः कोधिको विद्वन्नात्मा चैवाधिकः कुलात्
एकीकडे संपूर्ण कुटुंब आणि दुसरीकडे कुटुंब वाढवणारा स्वतः असेल, तर ज्ञानी माणसासाठी स्वतःचे अस्तित्व कुटुंबापेक्षा अधिक महत्त्वाचे असते.
आत्मनो विद्यमानत्वाद्भुवनानि चतुर्दश। विद्यन्ते द्विजशार्दूल आतमा रक्ष्यस्ततस्त्वया
स्वतःच्या अस्तित्वामुळेच चौदा लोकांचा संसार टिकून आहे; म्हणून, द्विजश्रेष्ठा, तू स्वतःचे रक्षण केले पाहिजे.
आत्मन्यविद्यमाने चेदस्य नास्तीह किंचन। एतज्जगदिदं सर्वमात्मना न समं किल
जर स्वतःचे अस्तित्व नसेल, तर येथे काहीच उरत नाही; हे संपूर्ण जग स्वतःच्या तोडीचे नाही.
स कुरुष्व मया कार्यं तारयात्मानमात्मना। अनुजानीही मामार्य सुतौ मे परिपालय
म्हणून, जे मला करायचे आहे ते तू कर, स्वतःचे रक्षण स्वतःच कर; मला परवानगी दे आणि माझ्या दोन्ही मुलांचे रक्षण कर.
अवध्याः स्त्रिय इत्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये। धर्मज्ञान्राक्षसानाहुर्न हन्यात्स च मामपि
धर्म जाणणारे सांगतात की, स्त्रियांना मारू नये; धर्मनिश्चितीमध्ये हेच मानले जाते. धर्मज्ञ लोक सांगतात की, राक्षसांनाही मारू नये, मग मलाही मारू नकोस.
निःसंशयं वधः पुंसां स्त्रीणां संशयितो वधः। अतो मामेव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुमर्हसि
पुरुषांचा वध निश्चित मानला जातो, पण स्त्रियांचा वध शंकास्पद असतो; म्हणून, धर्मज्ञा, तू मला जाण्याची परवानगी द्यावी.
भुक्तं प्रियाण्यवाप्तानि धर्मश्च चरितो मया। `त्वच्छुश्रूषणसंभूता कीर्तिश्चाप्यतुला मम।' त्वत्प्रसूतिः प्रिया प्राप्ता न मां तप्स्यत्यजीवितं
मी सुख उपभोगले, प्रिय वस्तू मिळवल्या आणि धर्मही पाळला; तुझी सेवा करून मला अतुल कीर्ती मिळाली आणि प्रिय पुत्रही झाला—माझे जीवन मला आता दुःख देणार नाही.
जातपुत्रा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदा। समीक्ष्यैतदहं सर्वं व्यवसायं करोम्यतः
मी पुत्रप्राप्ती केली, वयस्करही झाले आणि नेहमीच तुझे कल्याणच इच्छिले; हे सर्व पाहून मी आता ठाम निश्चय केला आहे.
उत्सृज्यापि हि मामार्य प्राप्स्यस्यन्यामपि स्त्रियम्। ततः प्रतिष्ठितो धर्मो भविष्यति पुनस्तव
माझा त्याग केला तरी, आर्य, तुला दुसरी पत्नी मिळेलच; त्यानंतर तुझा धर्म पुन्हा स्थिर होईल.
न चाप्यधर्मः कल्याण बहुपत्नीकता नृणाम्। स्त्रीणामधर्मः सुमहान्भर्तुः पूर्वस्य लङ्घने
पुरुषांनी अनेक पत्नी ठेवणं ना पाप आहे, ना पुण्य. पण स्त्रीने पूर्वीच्या नवऱ्याचा हक्क मोडणं हे फार मोठं पाप आहे.
एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वमात्मत्यागं च गर्हितम्। आत्मानं तारयाद्याशु कुलं चेमौ च दारकौ
हे सगळं लक्षात घे आणि स्वतःला मारणं चुकीचं आहे हेही समज. लवकर स्वतःचं, आपल्या घराचं आणि या दोन्ही मुलांचं रक्षण कर.
एवमुक्तस्तया भर्ता तां समालिङ्ग्य भारत। मुमोच बाष्पं शनकैः सभार्यो भृशदुःखितः
ती असं म्हणताच, तिच्या नवऱ्याने तिला घट्ट मिठी मारली आणि फार दुःखी होऊन, पत्नीसमवेत हळूहळू अश्रू ढाळले.
मैवं वद त्वं कल्याणि तिष्ठ चेह सुमध्यमे। न तु भार्यां त्यजेत्प्राज्ञः पुत्रान्वापि कदाचन
असं बोलू नकोस, सुभगे. इथेच थांब, कमरबारी. शहाण्या पुरुषाने कधीच आपल्या पत्नीला किंवा मुलांना सोडू नये.
विशेषतः स्त्रियं रक्षेत्पुरुषो बुद्धिमानिह। त्यक्त्वा तु पुरुषो जीवेन्न हातव्यानिमान्सदा। न वेत्ति कामं धर्मं च अर्थं मोक्षं च तत्त्वतः
शहाण्या पुरुषाने आपल्या पत्नीचं विशेषतः रक्षण करावं. तिला सोडून पुरुष जगू शकतो, पण हे नेहमीच टाळावं. कारण जो असं करतो, त्याला खरा काम, धर्म, अर्थ किंवा मोक्ष कळत नाही.
तयोर्दुःखितयोर्वाक्यमतिमात्रं निशम्य तु। ततो दुःखपरीताङ्गी कन्या तावभ्यभाषत
त्यांच्या फारच दुःखी बोलण्याचं ऐकून, ती कन्या, जी पूर्णपणे दुःखाने भरली होती, त्यांना म्हणाली.
किमेवं भृशदुःखार्तौ रोरूयेतामनाथवत्। ममापि श्रूयतां वाक्यं श्रुत्वा च क्रियतां क्षमम्
तुम्ही दोघं इतक्या मोठ्या दुःखाने का रडता, जणू काही कोणीच आधार नाही? माझंही बोलणं ऐका आणि योग्य वाटेल ते करा.
धर्मतोऽहं परित्याज्या युवयोर्नात्र संशयः। त्यक्तव्यां मां परित्यज्य त्राहि सर्वं मयैकया
धर्माप्रमाणे मला तुम्ही दोघांनी सोडणं योग्य आहे—यात शंका नाही. मला सोडून, फक्त एकाने सर्वांचं रक्षण करा.
इत्यर्थमिष्यतेऽपत्यं तारयिष्यति मामिति। अस्मिन्नुपस्थिते काले तरध्वं प्लववन्मया
मुलं ही म्हणूनच असतात की, 'तो मला तारेल.' आता वेळ आली आहे, म्हणून मला नौका समजून या संकटातून पार जा.
इह वा तारयेद्दुर्गादुत वा प्रेत्य भारत। सर्वथा तारयेत्पुत्रः पुत्र इत्युच्यते बुधैः
इथे मी तुम्हाला या संकटातून वाचवू शकते, किंवा मृत्यूनंतरही, हे निश्चित. म्हणूनच, मुलगा सर्व प्रकारे तारतो—म्हणून त्याला 'पुत्र' असं म्हटलं जातं.
आकाङ्क्षन्ते च दौहित्रान्मयि नित्यं पितामहाः। तत्स्वयं वै परित्रास्ये रक्षन्ती जीवितं पितुः
माझ्या आजोबांना कायम माझ्या पोटी नातवांची इच्छा असते. म्हणून मी स्वतःच वडिलांचं प्राण वाचवण्यासाठी प्रयत्न करीन.
भ्राता च मम बालोऽयं गते लोकममुं त्वयि। अचिरेणैव कालेन विनश्येत न संशयः
माझा भाऊ अजून लहान आहे. तू या जगातून गेलास, तर तो लवकरच नष्ट होईल—यात शंका नाही.