कथं शक्ष्यामि बालेऽस्मिन्गुणानाधातुमीप्सितान्। अनाथे सर्वतो लुप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान्
सर्व बाजूंनी अनाथ आणि वंचित असलेल्या या मुलात मी इच्छित गुण कसे रुजवू? जसं तू धर्म जाणणारा असून केलं होतंस, तसं मला शक्य होईल का?
इमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम्। अनर्हाः प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदश्रुतिं यथा
तुझ्या या मुलीला, जी अनाथ झाली आहे, माझी पर्वा न करता, अयोग्य लोक मागणी करतील, जसं शूद्र वेद ऐकण्याचा प्रयत्न करतात.
तां चेदहं न दित्सेयं सद्गुणैरुपबृंहिताम्। प्रमथ्यैनां हरेयुस्ते हविर्ध्वाङ्क्षा इवाध्वरात्
जर मी तिला उत्तम गुणांनी सजवून योग्य व्यक्तीला दिलं नाही, तर ते तिला जबरदस्तीने पळवून नेतील, जसं कावळे यज्ञातील हविर्द्रव्य उचलून नेतात.
संप्रेक्षमाणा पुत्रीं ते नानुरूपमिवात्मनः। अनर्हवशमापन्नामिमां चापि सुतां तव
तुझ्या या मुलीला, जी अशा परिस्थितीसाठी योग्य नाही, आणि अयोग्य लोकांच्या ताब्यात गेलेली पाहून—
अवज्ञाता च लोकेषु तथान्मानमजानती। अवलिप्तैरैर्ब्रह्मन्मरिष्यामि न संशयः
लोकांमध्ये माझी अवहेलना होईल, मान न मिळाल्याने आणि गर्विष्ठ लोकांनी अपमान केल्याने, हे ब्राह्मण, मी नक्कीच मरेन—यात शंका नाही.
तौ च हीनौ मया बालौ त्वया चैव तथात्मजौ। विनश्येतां न सन्देहो मत्स्याविव जलक्षये
माझ्याविना आणि तुझ्याविना हे दोन्ही लहान मुले नक्कीच नष्ट होतील, जसं पाणी आटल्यावर मासे मरतात.
त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिष्यत्यसंशयम्। त्वया विहीनं तस्मात्त्वं मां परित्यक्तुमर्हसि
अशा प्रकारे, तुझ्याविना आम्ही तिघेही निश्चित नष्ट होऊ; म्हणून तू मला सोडू नकोस.
व्युष्टिरेषा परा स्त्रीणां पूर्वं भर्तुः परा गतिः। ननु ब्रह्मन्सपुत्राणामिति धर्मविदो विदुः
स्त्रियांसाठी हीच श्रेष्ठ वाट आहे—पतीच्या मागे जाणं; विशेषतः मुलांसह असणाऱ्यांसाठी, हे ब्राह्मण, धर्म जाणणारे असं सांगतात.
अनिष्टमिह पुत्राणां विषये परिवर्तितुम्। हरिद्राञ्जनपुष्पादिसौमङ्गल्ययुता सती
मुलं असताना, हळद, काजळ आणि फुलांनी सजून या जगात राहणं योग्य नाही.
मरणं याति या भर्तुस्तद्दत्तजलपायिनी। भर्तृपादार्पितमनाः सा याति गिरिजापदम्
जी स्त्री पतीसाठी दिलेलं पाणी पिते आणि मनाने त्याच्या पायाशी राहते, ती पर्वतीच्या लोकात स्थान मिळवते.
गिराजायाः सखी भूत्वा मोदते नगकन्यया। मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः
गिरिराजाच्या कन्येची सखी होऊन ती तिच्यासोबत आनंदाने वावरते; कारण वडील, आई आणि मुलगा हे तिघेही आपापल्या परीनेच देतात.
अमितस्य हि दातारं का पतिं नाभिनन्दति। आश्रमाश्चाग्निसंस्कारा जपहोमव्रतानि च
अमर्याद दान देणारा पती कोणत्या स्त्रीला आवडणार नाही? Hermitage, अग्निसंस्कार, जप, होम आणि व्रते—
स्त्रीणां नैते विधातव्या विना पतिमनिन्दितम्। क्षमा शौचमनाहारमेतावद्विहितं स्त्रियाः
निष्कलंक पती नसताना या गोष्टी स्त्रियांना सांगू नयेत; स्त्रीसाठी क्षमा, पवित्रता आणि मिताहार एवढेच योग्य आहे.
परित्यक्तः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मया। बान्धवाश्च परित्यक्तास्त्वदर्थं जीवितं च मे
हा मुलगा आणि ही मुलगी मी सोडली आहेत; नातेवाईकही मी तुझ्यासाठीच सोडले, आणि माझे जीवनही तुझ्यासाठीच आहे.
यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्दानैश्च विविधैस्तथा। विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थितिः
यज्ञ, तप, नियम आणि अनेक प्रकारची दाने दिली, तरीही पतीच्या नेहमीच्या सुखासाठी आणि हितासाठी असलेली निष्ठा स्त्रीला श्रेष्ठ बनवते.
तदिदं यच्चिकीर्षामि धर्मं परमसंमतम्। इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च
म्हणून मी जो हा सर्वश्रेष्ठ आणि सर्वांना मान्य असलेला धर्म आचरण्याचा निश्चय केला आहे, तो तुझ्यासाठी, तुझ्या कुटुंबासाठी आणि हितासाठीच आहे.
इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाः। आपद्धर्मप्रमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम्
पसंत असलेली मुले, संपत्ती आणि प्रिय मित्र हे संकटाच्या वेळी धर्मपालनासाठीच असतात; आणि सत्पुरुषांच्या मते पत्नीही त्यासाठीच असते.
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि। आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि
संकटाच्या काळात धनाची जपणूक करावी; पत्नीचे रक्षण धनाच्या मदतीने करावे; आणि स्वतःचे रक्षण नेहमी पत्नी व धन यांच्या मदतीने करावे.
दृष्टादृष्टफलार्थं हि भार्या पुत्रो धनं गृहम्। सर्वमेतद्विधातव्यं बुधानामेष निश्चयः
पत्नी, मुलगा, संपत्ती आणि घर हे सर्व प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष फळांसाठी असतात; हे सर्व योग्य रीतीने वापरावे—हेच ज्ञानी लोकांचे मत आहे.
एकतो वा कुलं कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धनः। `उभयोः कोधिको विद्वन्नात्मा चैवाधिकः कुलात्
एकीकडे संपूर्ण कुटुंब आणि दुसरीकडे कुटुंब वाढवणारा स्वतः असेल, तर ज्ञानी माणसासाठी स्वतःचे अस्तित्व कुटुंबापेक्षा अधिक महत्त्वाचे असते.
आत्मनो विद्यमानत्वाद्भुवनानि चतुर्दश। विद्यन्ते द्विजशार्दूल आतमा रक्ष्यस्ततस्त्वया
स्वतःच्या अस्तित्वामुळेच चौदा लोकांचा संसार टिकून आहे; म्हणून, द्विजश्रेष्ठा, तू स्वतःचे रक्षण केले पाहिजे.
आत्मन्यविद्यमाने चेदस्य नास्तीह किंचन। एतज्जगदिदं सर्वमात्मना न समं किल
जर स्वतःचे अस्तित्व नसेल, तर येथे काहीच उरत नाही; हे संपूर्ण जग स्वतःच्या तोडीचे नाही.
स कुरुष्व मया कार्यं तारयात्मानमात्मना। अनुजानीही मामार्य सुतौ मे परिपालय
म्हणून, जे मला करायचे आहे ते तू कर, स्वतःचे रक्षण स्वतःच कर; मला परवानगी दे आणि माझ्या दोन्ही मुलांचे रक्षण कर.
अवध्याः स्त्रिय इत्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये। धर्मज्ञान्राक्षसानाहुर्न हन्यात्स च मामपि
धर्म जाणणारे सांगतात की, स्त्रियांना मारू नये; धर्मनिश्चितीमध्ये हेच मानले जाते. धर्मज्ञ लोक सांगतात की, राक्षसांनाही मारू नये, मग मलाही मारू नकोस.
निःसंशयं वधः पुंसां स्त्रीणां संशयितो वधः। अतो मामेव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुमर्हसि
पुरुषांचा वध निश्चित मानला जातो, पण स्त्रियांचा वध शंकास्पद असतो; म्हणून, धर्मज्ञा, तू मला जाण्याची परवानगी द्यावी.
भुक्तं प्रियाण्यवाप्तानि धर्मश्च चरितो मया। `त्वच्छुश्रूषणसंभूता कीर्तिश्चाप्यतुला मम।' त्वत्प्रसूतिः प्रिया प्राप्ता न मां तप्स्यत्यजीवितं
मी सुख उपभोगले, प्रिय वस्तू मिळवल्या आणि धर्मही पाळला; तुझी सेवा करून मला अतुल कीर्ती मिळाली आणि प्रिय पुत्रही झाला—माझे जीवन मला आता दुःख देणार नाही.
जातपुत्रा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदा। समीक्ष्यैतदहं सर्वं व्यवसायं करोम्यतः
मी पुत्रप्राप्ती केली, वयस्करही झाले आणि नेहमीच तुझे कल्याणच इच्छिले; हे सर्व पाहून मी आता ठाम निश्चय केला आहे.
उत्सृज्यापि हि मामार्य प्राप्स्यस्यन्यामपि स्त्रियम्। ततः प्रतिष्ठितो धर्मो भविष्यति पुनस्तव
माझा त्याग केला तरी, आर्य, तुला दुसरी पत्नी मिळेलच; त्यानंतर तुझा धर्म पुन्हा स्थिर होईल.
न चाप्यधर्मः कल्याण बहुपत्नीकता नृणाम्। स्त्रीणामधर्मः सुमहान्भर्तुः पूर्वस्य लङ्घने
पुरुषांनी अनेक पत्नी ठेवणं ना पाप आहे, ना पुण्य. पण स्त्रीने पूर्वीच्या नवऱ्याचा हक्क मोडणं हे फार मोठं पाप आहे.
एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वमात्मत्यागं च गर्हितम्। आत्मानं तारयाद्याशु कुलं चेमौ च दारकौ
हे सगळं लक्षात घे आणि स्वतःला मारणं चुकीचं आहे हेही समज. लवकर स्वतःचं, आपल्या घराचं आणि या दोन्ही मुलांचं रक्षण कर.