समर्थः पोषणे चासि सुतयो रक्षणे तथा। न त्वहं सुतयोः शक्ता तथा रक्षणपोषणे
मुलांना वाढवायला आणि त्यांचं रक्षण करायला तू समर्थ आहेस; पण मी तुझ्यासारखं त्यांचं पालनपोषण आणि रक्षण करू शकत नाही.
मम हि त्वद्विहीनायाः सर्वप्राणधनेश्वर। कथं स्यातां सुतौ बालौ भरेयं च कथं त्वहम्
सर्व प्राण्यांचा आणि धनाचा स्वामी, तुझ्याविना माझं काय होईल? हे दोन लहान मुलं कशी जगतील, आणि मी त्यांना कसं सांभाळू?
कथं हि विधवाऽनाथा बालपुत्रा विना त्वया। मिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि
विधवा आणि कोणाचाही आधार नसताना, लहान मुलासह, तुझ्याविना मी या सन्मार्गावर एकटी कशी जगू? आम्हा दोघांचं हे एकटेपण कसं सहन करू?
अहं कृतावलेपैश्च प्रार्थ्यमानामिमां सुताम्। अयुक्तैस्तव संबन्धे कथं शक्ष्यामि रक्षितुम्
मी या मुलीच्या अनेक इच्छुकांना अभिमानाने नाकारलं, आणि आता ती तुझ्याशी न जोडता येणारी झाली आहे, तर मी तिला कशी सांभाळू?
उत्सृष्टमामिषं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगाः। प्रार्थयन्ति जनाः सर्वे पतिहीनां तथा स्त्रियम्
जशी मांसाचा तुकडा जमिनीवर टाकला की पक्षी त्यावर तुटून पडतात, तशी पती नसलेल्या स्त्रीला सर्वजण मागणी करतात.
साऽहं विचाल्यमाना वै प्रार्थ्यमाना दुरात्मभिः। स्थातुं पथि न शक्ष्यामि सज्जनेष्टे द्विजोत्तम
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, वाईट लोकांनी त्रास दिल्यावर आणि मागणी केल्यावर, मला सज्जनांचा मार्ग पाळता येणार नाही.
स्त्रीजन्म गर्हितं नाथ लोके दुष्टजनाकुले। मातापित्रोर्वशे कन्या प्रौढा भर्तृवशे तथा
हे रक्षण करणाऱ्या, वाईट लोकांनी भरलेल्या जगात स्त्रीचं जन्म घेणं निंदनीय मानलं जातं; मुलगी आईवडिलांच्या अधीन असते, आणि मोठी झाल्यावर नवऱ्याच्या.
अभावे चानयोः पुत्रे खतन्त्रा स्त्री विगर्हिता
आणि दोघेही नसतील, तरी मुलासह स्वतंत्र असलेली स्त्री निंदनीय ठरते.
अनाथत्वं स्त्रियो द्वारं दुष्टानां विवृतं हि तत्। वस्त्रखण्डं घृताक्तं हि यथा संकृष्यते श्वभिः
स्त्रीचं अनाथपण हे वाईट लोकांसाठी खुलं दार असतं, जसं तुप लावलेलं कापड कुत्र्यांनी ओढून नेलं जातं.
कथं तव कुलस्यैकमिमं बालमनागसम्। पितृपैतामहे मार्गे नियोक्तुमहमुत्सहे
तुझ्या कुळातील या निरपराध मुलाला त्याच्या वडिलांच्या आणि आजोबांच्या मार्गावर लावायचं मला कसं जमतं?
कथं शक्ष्यामि बालेऽस्मिन्गुणानाधातुमीप्सितान्। अनाथे सर्वतो लुप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान्
सर्व बाजूंनी अनाथ आणि वंचित असलेल्या या मुलात मी इच्छित गुण कसे रुजवू? जसं तू धर्म जाणणारा असून केलं होतंस, तसं मला शक्य होईल का?
इमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम्। अनर्हाः प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदश्रुतिं यथा
तुझ्या या मुलीला, जी अनाथ झाली आहे, माझी पर्वा न करता, अयोग्य लोक मागणी करतील, जसं शूद्र वेद ऐकण्याचा प्रयत्न करतात.
तां चेदहं न दित्सेयं सद्गुणैरुपबृंहिताम्। प्रमथ्यैनां हरेयुस्ते हविर्ध्वाङ्क्षा इवाध्वरात्
जर मी तिला उत्तम गुणांनी सजवून योग्य व्यक्तीला दिलं नाही, तर ते तिला जबरदस्तीने पळवून नेतील, जसं कावळे यज्ञातील हविर्द्रव्य उचलून नेतात.
संप्रेक्षमाणा पुत्रीं ते नानुरूपमिवात्मनः। अनर्हवशमापन्नामिमां चापि सुतां तव
तुझ्या या मुलीला, जी अशा परिस्थितीसाठी योग्य नाही, आणि अयोग्य लोकांच्या ताब्यात गेलेली पाहून—
अवज्ञाता च लोकेषु तथान्मानमजानती। अवलिप्तैरैर्ब्रह्मन्मरिष्यामि न संशयः
लोकांमध्ये माझी अवहेलना होईल, मान न मिळाल्याने आणि गर्विष्ठ लोकांनी अपमान केल्याने, हे ब्राह्मण, मी नक्कीच मरेन—यात शंका नाही.
तौ च हीनौ मया बालौ त्वया चैव तथात्मजौ। विनश्येतां न सन्देहो मत्स्याविव जलक्षये
माझ्याविना आणि तुझ्याविना हे दोन्ही लहान मुले नक्कीच नष्ट होतील, जसं पाणी आटल्यावर मासे मरतात.
त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिष्यत्यसंशयम्। त्वया विहीनं तस्मात्त्वं मां परित्यक्तुमर्हसि
अशा प्रकारे, तुझ्याविना आम्ही तिघेही निश्चित नष्ट होऊ; म्हणून तू मला सोडू नकोस.
व्युष्टिरेषा परा स्त्रीणां पूर्वं भर्तुः परा गतिः। ननु ब्रह्मन्सपुत्राणामिति धर्मविदो विदुः
स्त्रियांसाठी हीच श्रेष्ठ वाट आहे—पतीच्या मागे जाणं; विशेषतः मुलांसह असणाऱ्यांसाठी, हे ब्राह्मण, धर्म जाणणारे असं सांगतात.
अनिष्टमिह पुत्राणां विषये परिवर्तितुम्। हरिद्राञ्जनपुष्पादिसौमङ्गल्ययुता सती
मुलं असताना, हळद, काजळ आणि फुलांनी सजून या जगात राहणं योग्य नाही.
मरणं याति या भर्तुस्तद्दत्तजलपायिनी। भर्तृपादार्पितमनाः सा याति गिरिजापदम्
जी स्त्री पतीसाठी दिलेलं पाणी पिते आणि मनाने त्याच्या पायाशी राहते, ती पर्वतीच्या लोकात स्थान मिळवते.
गिराजायाः सखी भूत्वा मोदते नगकन्यया। मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः
गिरिराजाच्या कन्येची सखी होऊन ती तिच्यासोबत आनंदाने वावरते; कारण वडील, आई आणि मुलगा हे तिघेही आपापल्या परीनेच देतात.
अमितस्य हि दातारं का पतिं नाभिनन्दति। आश्रमाश्चाग्निसंस्कारा जपहोमव्रतानि च
अमर्याद दान देणारा पती कोणत्या स्त्रीला आवडणार नाही? Hermitage, अग्निसंस्कार, जप, होम आणि व्रते—
स्त्रीणां नैते विधातव्या विना पतिमनिन्दितम्। क्षमा शौचमनाहारमेतावद्विहितं स्त्रियाः
निष्कलंक पती नसताना या गोष्टी स्त्रियांना सांगू नयेत; स्त्रीसाठी क्षमा, पवित्रता आणि मिताहार एवढेच योग्य आहे.
परित्यक्तः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मया। बान्धवाश्च परित्यक्तास्त्वदर्थं जीवितं च मे
हा मुलगा आणि ही मुलगी मी सोडली आहेत; नातेवाईकही मी तुझ्यासाठीच सोडले, आणि माझे जीवनही तुझ्यासाठीच आहे.
यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्दानैश्च विविधैस्तथा। विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थितिः
यज्ञ, तप, नियम आणि अनेक प्रकारची दाने दिली, तरीही पतीच्या नेहमीच्या सुखासाठी आणि हितासाठी असलेली निष्ठा स्त्रीला श्रेष्ठ बनवते.
तदिदं यच्चिकीर्षामि धर्मं परमसंमतम्। इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च
म्हणून मी जो हा सर्वश्रेष्ठ आणि सर्वांना मान्य असलेला धर्म आचरण्याचा निश्चय केला आहे, तो तुझ्यासाठी, तुझ्या कुटुंबासाठी आणि हितासाठीच आहे.
इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाः। आपद्धर्मप्रमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम्
पसंत असलेली मुले, संपत्ती आणि प्रिय मित्र हे संकटाच्या वेळी धर्मपालनासाठीच असतात; आणि सत्पुरुषांच्या मते पत्नीही त्यासाठीच असते.
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि। आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि
संकटाच्या काळात धनाची जपणूक करावी; पत्नीचे रक्षण धनाच्या मदतीने करावे; आणि स्वतःचे रक्षण नेहमी पत्नी व धन यांच्या मदतीने करावे.
दृष्टादृष्टफलार्थं हि भार्या पुत्रो धनं गृहम्। सर्वमेतद्विधातव्यं बुधानामेष निश्चयः
पत्नी, मुलगा, संपत्ती आणि घर हे सर्व प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष फळांसाठी असतात; हे सर्व योग्य रीतीने वापरावे—हेच ज्ञानी लोकांचे मत आहे.
एकतो वा कुलं कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धनः। `उभयोः कोधिको विद्वन्नात्मा चैवाधिकः कुलात्
एकीकडे संपूर्ण कुटुंब आणि दुसरीकडे कुटुंब वाढवणारा स्वतः असेल, तर ज्ञानी माणसासाठी स्वतःचे अस्तित्व कुटुंबापेक्षा अधिक महत्त्वाचे असते.