उत्पाद्य धृतराष्ट्रं च पाण्डुं विदुरमेव च। जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति
धृतराष्ट्र, पांडू आणि विदुर यांना जन्म देऊन, तो बुद्धिमान ऋषी पुन्हा तप करण्यासाठी आश्रमात गेला.
तेषु जातेषु वृद्धेषु गतेषु परमां गतिम्। अब्रवीद्भारतं लोके मानुषेऽस्मिन्महानृषिः
ते जन्मले, वाढले आणि अंतिम अवस्था प्राप्त केली, तेव्हा त्या महान ऋषींनी या लोकांना भारत सांगितला.
जनमेजयेन पृष्टः सन्ब्राह्मणैश्च सहस्रशः। शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके
जनमेजय आणि हजारो ब्राह्मणांनी विचारले असता, त्याने आपल्या जवळ बसलेल्या वैशंपायन शिष्याला उपदेश केला.
स सदस्यैः सहासीनं श्रावयामास भारतम्। कर्मान्तरेषु यज्ञस्य चोद्यमानः पुनः पुनः
तो वैशंपायनाला सभेत बसलेल्या सर्वांसमोर भारतातील कथा ऐकवू लागला, आणि यज्ञाच्या मध्यंतरात पुन्हा पुन्हा सांगण्याची विनंती होत होती.
विस्तारं कुरुवंशस्य गान्धार्या धर्मशीलताम्। क्षत्तुः प्रज्ञां धृतिं कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोब्रवीत्
द्वैपायन व्यासांनी कुरू वंशाचा विस्तार, गांधारीची धर्मनिष्ठा, विदुराची बुद्धी आणि कुंतीची स्थिरता यांचा सविस्तर वर्णन केला.
वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम्। दुर्वृत्तं धार्तराष्ट्राणामुक्तवान्भगवानृषिः
त्या दिव्य ऋषीने वासुदेवाचे महात्म्य, पांडवांची सत्यता आणि धृतराष्ट्राच्या पुत्रांचे दुष्कृत्य यांचे वर्णन केले.
इदं शतसहस्रं तु श्लोकानां पुण्यकर्मणाम्। उपाख्यानैः सह ज्ञेयं श्राव्यं भारतमुत्तमम्
ही पुण्यकर्मांची शंभर हजार श्लोकांची उत्तम भारतकथा उपाख्यानांसह ऐकावी आणि जाणून घ्यावी.
चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसंहिताम्। उपाख्यानैर्विना तावद्भारतं प्रोच्यते बुधैः
त्यांनी चोवीस हजार श्लोकांची भारतसंहिता रचली; उपाख्यानांशिवाय तिलाच ज्ञानी लोक 'भारत' म्हणतात.
ततोऽध्यर्धशतं भूयः संक्षेपं कृतवानृषिः। अनुक्रमणिकाध्यायं वृत्तान्तं सर्वपर्वणाम्
त्यावर त्या ऋषीने पन्नासहून अधिक अध्यायांचा संक्षिप्त सारांश तयार केला, ज्यात सर्व पर्वांची यादी आणि घडामोडी सांगितल्या.
तस्याख्यानवरिष्ठस्य कृत्वा द्वैपायनः प्रभुः। कथमध्यापयानीह शिष्यानित्यन्वचिन्तयत्
ही श्रेष्ठ कथा निर्माण केल्यावर द्वैपायन प्रभूंनी ती शिष्यांना कशी शिकवावी याचा विचार केला.
तस्य तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ऋषेर्द्वैपायनस्य च। तत्राजगाम भगवान्ब्रह्मा लोकगुरुः स्वयम्
त्या द्वैपायन ऋषीच्या मनातील विचार जाणून, जगाचा गुरु भगवंत ब्रह्मा स्वतः तेथे आले.
प्रीत्यर्थं तस्य चैवर्षेर्लोकानां हितकाम्यया। तं दृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः
त्या ऋषीच्या आनंदासाठी आणि लोकांच्या कल्याणासाठी, त्यांना पाहून तो आश्चर्यचकित झाला आणि हात जोडून नतमस्तक उभा राहिला.
आसनं कल्पयामास सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः
सर्व मुनीगणांनी वेढले असताना त्याने आसनाची व्यवस्था केली.
हिरण्यमर्भमासीनं तस्मिंस्तु परमासने। परिवृत्यासनभ्याशे वासवेयः स्थितोऽभवत्
त्या उत्तम सुवर्णासनावर तो बसला आणि त्या आसनाजवळ वासूचा पुत्र उभा राहिला.
अनुज्ञातोऽथ कृष्णस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना। निषसादासनाभ्याशे प्रीयमाणः शुचिस्मितः
मग ब्रह्मा परमेश्वराची परवानगी घेऊन कृष्ण आनंदित आणि निर्मळ हास्याने त्या आसनाजवळ बसला.
उवाच स महातेजा ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। कृतं मयेदं भगवन्काव्यं परमपूजितम्
त्या तेजस्वी ऋषीने परमेश्वर ब्रह्मांना सांगितले, 'भगवंत, हे पूज्य काव्य मी रचले आहे.'
ब्रह्मन्वेदरहस्य च यच्चान्यत्स्थापितं मया। साङ्गोपनिषदां चैव वेदानां विस्तरक्रिया
'ब्रह्मन्, वेदांचे रहस्य आणि मी स्थापन केलेली इतर सर्व गोष्टी, तसेच उपनिषदांसह वेदांची सविस्तर मांडणी मी केली आहे.'
इतिहासपुरापानामुन्मेषं निमिषं च यत्। भूतं भव्यं भविष्यच्च त्रिविधं कालसंज्ञितम्
इतिहास आणि पुराणांच्या उदय-लयासह, जे त्रिकाल म्हणजे भूत, वर्तमान आणि भविष्य यांना म्हणतात, ते सर्व मी सांगितले आहे.
जरामृत्युभयव्याधिभावाभावविनिश्चयः। विविधस्य च धर्मस्य ह्याश्रमाणां च लक्षणम्
वृद्धत्व, मृत्यू, भीती, रोग, अस्तित्व व अनस्तित्व यांचा निर्णय, विविध धर्म आणि आश्रमांचे लक्षण मी सांगितले आहे.
चातुर्वर्ण्यविधानं च पुराणानां च कृत्स्नशः। तपसो ब्रह्मचर्यस्य पृथिव्याश्चन्द्रसूर्ययोः
चातुर्वर्ण्याची रचना, सर्व पुराणांचा संग्रह, तपश्चर्या आणि ब्रह्मचर्याचे आचरण, तसेच पृथ्वी, चंद्र आणि सूर्य यांचे वर्णन केले आहे.
ग्रहनक्षत्रताराणां प्रमाणं च युगैः सह। ऋचो यजूषि सामानि वेदाध्यात्मं तथैव च
ग्रह, नक्षत्र, ताऱ्यांचे मोजमाप आणि त्यांचे युगांनुसारचे फेर, तसेच ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि वेदांचा गाभा — हे सर्व येथे सांगितले आहे.
न्यायशिक्षा चिकित्सा च दानं पाशुपतं तथा। इति नैकाश्रयं जन्म दिव्यमानुषसंज्ञितम्
युक्तिविचार, भाषाशास्त्र, औषधोपचार, दानधर्म आणि पाशुपत मत — अशा अनेक दिव्य व मानवी विद्यांचा जन्म येथे सांगितला आहे.
तीर्थानां चैव पुण्यानां देशानां चैव कीर्तनम्। नदीनां पर्वतानां च वनानां सागरस्य च
पवित्र तीर्थक्षेत्रे, पुण्यभूमी, नद्या, पर्वत, अरण्ये आणि समुद्र यांची स्तुती येथे केली आहे.
पुराणां चैव दिव्यानां कल्पानां युद्धकौशलम्। वाक्यजातिविशेषाश्च लोकयात्राक्रमश्च यः
प्राचीन दिव्य कथा, कल्पांची माहिती, युद्धकलेचे कौशल्य, भाषाशैलीचे प्रकार आणि जगातील आचारधर्म यांचे वर्णन येथे आहे.
यच्चापि सर्वगं वस्तु तच्चैव प्रतिपादितम्। परं न लेखकः कश्चिदेतस्य भुवि विद्यते
सर्वत्र व्यापून असलेली वस्तूही येथे समजावून सांगितली आहे; या भूमीवर यासारखे लिहिणारा दुसरा कोणी नाही.
तपोविशिष्टदपि वै वसिष्ठान्मुनिपुंगवात्। मन्ये श्रेष्ठव्यं त्वां वै रहस्यज्ञानवेदनात्
तपश्चर्येत श्रेष्ठ असलेल्या वसिष्ठ ऋषींपेक्षाही, तुला मी मोठा मानतो, कारण तुझ्याकडे गूढ ज्ञान आहे.
जन्मप्रभृति सत्यां ते वेद्मि गां ब्रह्मवादिनीम्। त्वयाच काव्यमित्युक्तं तस्मात्काव्यं भविष्यति
तुझ्या जन्मापासूनच मी तुला वेदनिष्ठा असल्याचे जाणतो; आणि तू हे काव्य म्हणालास म्हणून, हे काव्य म्हणून ओळखले जाईल.
अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे। विशेषणे गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः
या काव्याचे गुण कविंना सांगता येणार नाहीत, जसे गृहस्थाश्रमाचे वर्णन उरलेल्या तीन आश्रमांना करता येत नाही.
जडान्धबधिरोन्मत्तं तमोभूतं जगद्भवेत्। यदि ज्ञानहुताशेन त्वया नोज्ज्वलियं भवेत्
तू ज्ञानरूपी अग्नी प्रज्वलित केला नसतास, तर हे जग मंद, आंधळे, बहिरे, वेडे आणि अंधकारमय झाले असते.
तमसान्धस्य लोकस्य वेष्टितस्य स्वकर्मभिः। ज्ञानाञ्जनशलाकाभिर्बुद्धिनेत्रोत्सवः कृतः
स्वतःच्या कर्मांनी अंध झालेल्या आणि बांधलेल्या या जगाला, तू ज्ञानरूपी अंजनाच्या काडीने बुद्धीला दृष्टी मिळवून दिलीस.