ततस्तं ब्राह्मणं तत्र भार्यया च सुतेन च। दुहित्रा चैव सहितं ददर्श विकृताननम्
तिथे तिने ब्राह्मणाला, त्याच्या पत्नीला, मुलाला आणि मुलीला एकत्र पाहिले, सगळ्यांची तोंडे दुःखाने वाकडी झाली होती.
धिगिदं जीवितं लोके गतसारमनर्थकम्। दुःखमूलं पराधीनं भृशमप्रियभागि च
अरे, या जगातले हे जीवन किती निरर्थक आणि फोल आहे! दुःखाचे मूळ, दुसऱ्यावर अवलंबून आणि नेहमीच अप्रिय गोष्टींनी भरलेले.
जीविते परमं दुःखं जीविते परमो ज्वरः। जीविते वर्तमानस्य द्वन्द्वानामागमो ध्रुवः
जीवनातच सर्वात मोठे दुःख आहे, जीवनातच सर्वात मोठा ताप आहे; जगताना सुख-दुःखाची ये-जा नक्कीच होते.
आत्मा ह्येको हि धर्मार्थौ कामं चैव निषेवते। एतैश्च विप्रयोगोऽपि दुःखं परमनन्तकम्
माणूस एकटाच धर्म, संपत्ती आणि इच्छा मिळवतो; आणि या सगळ्यांपासून दूर होणे हेच सर्वात मोठे, न संपणारे दुःख आहे.
आहुः केचित्परं मोक्षं स च नास्ति कथंचन। अर्थप्राप्तौ तु नरकः कृत्स्न एवोपपद्यते
काही लोक म्हणतात मुक्तीच श्रेष्ठ आहे, पण ती कधीच मिळत नाही; आणि संपत्ती मिळवताना पूर्ण नरकच अनुभवास येतो.
अर्थेप्सुता परं दुःखमर्थप्राप्तौ ततोऽधिकम्। जातस्नेहस्य चार्थेषु विप्रयोगे महत्तरम्
संपत्तीची इच्छा असणाऱ्यांना फार दुःख होते, आणि ती मिळाल्यावर त्याहून जास्त; पण ज्याला त्या वस्तूंमध्ये प्रेम जडते, त्याला त्यापासून दूर होणे हेच सर्वात मोठे दुःख वाटते.
यावन्तो यस्य संयोगा द्रव्यैरिष्टैर्भवन्त्युत। तावन्तोऽस्य निख्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः
ज्याप्रमाणे माणसाचे ज्या ज्या वस्तूंशी जडलेपण असते, त्याच प्रमाणात त्याच्या हृदयात दुःखाचे काटे खोलवर रुततात.
तदिदं जीवितं प्राप्य अल्पकालं महाभयम्। त्यागो हि न मया प्राप्तो भार्यया सहितेन च
हे जीवन थोडकंच आणि मोठ्या भीतीने भरलेलं असून, मी अजूनही पत्नीसमवेत सर्वांचा त्याग करू शकलो नाही.
न हि योगं प्रपश्यामि येन मुच्येयमापदः। पुत्रदारेण वा सार्धं प्राद्रवेयमनामयम्
मला कुठलाही असा उपाय दिसत नाही की ज्यामुळे मी या संकटातून सुटू शकेन, किंवा पत्नी-पुत्रासह सुखरूप पळून जाऊ शकेन.
यतितं वै मया पूर्वं वेत्थ ब्राह्मणि तत्तथा। क्षेमं यतस्ततो गन्तुं त्वया तु मम न श्रुतम्
हे ब्राह्मणी, मी पूर्वीही सुरक्षितता मिळावी म्हणून सर्वतोपरी प्रयत्न केले, हे तुला माहीत आहे; पण तू मात्र माझं ऐकलं नाहीस.
इह जाता विवृद्धाऽस्मि पिता माता ममेति वै। उक्तवत्यसि दुर्मेधे याच्यमाना मयाऽसकृत्
अनेकदा विनवणी करूनही, 'इथेच मी जन्मले, वाढले; हेच माझे वडील आणि आई,' असं तू, हे मूर्खे, नेहमीच म्हणत राहिलीस.
स्वर्गतोऽपि पिता वृद्धस्तथा माता चिरं तव। बन्धवा भूतपूर्वाश्च तत्र वासे तु का रतिः
तुझे वडील आणि आई आता वयोवृद्ध होऊन स्वर्गस्थ झाले, जुने नातेवाईकही गेले; मग तिथे राहण्यात काय आनंद उरला?
न भोजनं विरुद्धं स्यान्न स्त्रीदेशो निबन्धनः। सुदूरमपि तं देशं व्रजेद्गरुडहंसवत्
अन्न कुठेही मिळू शकतं, स्त्रीचं माहेर हे बंधन नाही; गरुड किंवा हंसासारखा दूरदेशी जायलाही काही हरकत नाही.
सोऽयं ते बन्धुकामाया अशृण्वन्त्या वचो मम। बन्धुप्रणाशः संप्राप्तो भृशं दुःखकरो मम
आता, नातेवाईकांची आस धरून तू माझं ऐकलं नाहीस, म्हणून आपले नातेवाईक नष्ट झाले आणि मला फार दुःख झालं.
अथवा मद्विनाशो यं न हि शक्ष्यामि कंचन। परित्यक्तुमहं बन्धुं स्वयं जीवन्नृशंसवत्
किंवा, जर मी स्वतःचं नाश सहन करू शकत नसेन, तर जिवंत असताना नातेवाईकांना सोडणं हे निर्दयीपणाचं ठरेल.
सहधर्मचरीं दान्तां नित्यं मातृसमां मम। सखायं विहितां देवैर्नित्यं परमिकां गतिम्
माझी पत्नी नेहमी धर्मनिष्ठ, संयमी, आईसारखी वागणारी, देवांनी दिलेली माझी सखी आणि श्रेष्ठ ध्येय आहे.
पित्रा मात्रा च विहितां सदा गार्हस्थ्यभागिनीम्। वरयित्वा यथान्यायं मन्त्रवत्परिणीय च
वडील-मातांनी नेहमी संसारात सहभागी व्हावी म्हणून निवडलेली, योग्य रीतीने मागून, मंत्रोच्चारासह विवाह केलेली ती आहे.
कुलीनां शीलसंपन्नामपत्यजननीमपि। त्वामहं जीवितस्यार्थे साध्वीमनपकारिणीम्
तू चांगल्या घरातली, उत्तम स्वभावाची, संततीसाठी योग्य, आणि कुठलाही दोष नसलेली आहेस; म्हणून मी तुला जीवनासाठी पत्नी म्हणून स्वीकारलं.
परित्यक्तुं न शक्ष्यामि भार्यां नित्यमनुव्रताम्। कुत एव परित्यक्तुं सुतां शक्ष्याम्यहं स्वयम्
मी कधीच माझ्या नेहमी निष्ठावान असलेल्या पत्नीला सोडू शकत नाही; मग स्वतःहून माझ्या मुलीला कसा सोडू?
बालामप्राप्तवयसमजातव्यञ्जनाकृतिम्। भर्तुरर्थाय निक्षिप्तां न्यासं धात्रा महात्मना
ती अजून लहान आहे, वयाला पोचलेली नाही, तिच्या अंगावर गुणही उमटलेले नाहीत; मोठ्या आत्म्याने, म्हणजे विधात्याने, भविष्यातील पतीसाठी माझ्याकडे ठेवलेली ती एक ठेव आहे.
यया दौहित्रजाँल्लोकानाशंसे पितृभिः सह। स्वयमुत्पाद्य तां बालां कथमुत्स्रष्टुमुत्सहे
तिच्यामुळे मला नातवंडांसह पितरांसाठी स्वर्गप्राप्तीची आशा आहे; अशी ती मुलगी मी स्वतः जन्माला घातली, तिला कसा सोडू?
मन्यन्ते केचिदधिकं स्नेहं पुत्रे पितुर्नराः। कन्यायां केचिदपरे मम तुल्यावुभौ स्मृतौ
काहीजण म्हणतात, पुत्रावर वडिलांचं प्रेम जास्त असतं; काहीजण म्हणतात, कन्येवर जास्त असतं; पण माझ्यासाठी दोघंही सारखेच आहेत.
यस्यां लोकाः प्रसूतिश्च स्थिता नित्यमथो सुखम्। अपापां तामहं बालां कथमुत्स्रष्टुमुत्सहे
जिच्यात सर्व जग, संतती आणि सततचं सुख नांदतं, अशी निष्पाप मुलगी मी कशी सोडू?
कुत एव परित्यक्तुं सुतं शक्ष्याम्यहं स्वयम्। प्रार्थयेयं परां प्रीतिं यस्मिन्स्वर्गफलानि च
स्वतःहून मी माझ्या मुलाला कसा सोडू? ज्याच्यासाठी मी सर्वात मोठं सुख आणि स्वर्गसुखही इच्छितो.
यस्य जातस्य पितरो मुखं दृष्ट्वा दिवं गताः। अहं मुक्तः पितृऋणाद्यस्य जातस्य तेजसा
ज्याच्या जन्मावेळी त्याचे आईवडील त्याचं तोंड पाहून स्वर्गात गेले, त्याच्या तेजामुळे मी पितृऋणातून मुक्त झालो आहे.
दयितं मे कथं बालमहं त्यक्तुमिहोत्सहे। तमहं ज्येष्ठपुत्रं मे कुलनिर्हारकं विभुम्
हा माझा लाडका मुलगा मी इथे कसा सोडू? तो माझा मोठा मुलगा आहे, आपल्या घराण्याचं नाव पुढे नेणारा बलवान आहे.
मम पिण्डोदकनिधिं कथं त्यक्ष्यामि पुत्रकम्। त्यागोऽयं मम संप्राप्तो ममन्वा मे सुतस्य वा
माझ्या या मुलाला, जो माझ्या पिंडोदकाचा आधार आहे, मी कसा सोडू? हा त्याग माझा आहे की माझ्या मुलाचा, हेच मला कळत नाही.
तव वा तव पुत्र्या वा अत्र वासस्य तत्फलम्। न शृणोषि वचो मह्यं तत्फलं भुङ्क्ष्व भामिनि
इथे राहण्याचं फळ तुझ्यासाठी असो किंवा तुझ्या मुलीसाठी, तू माझं बोलणं ऐकत नाहीस—म्हणून ते फळ तूच भोग.
अथवाहं न शक्ष्यामि स्वयं मर्तुं सुतं मम। एकं त्यक्तुं न शक्नोति भवतीं च सुतामपि
किंवा, मी स्वतः मरून माझ्या मुलाला सोडू शकत नाही; मी त्याला किंवा तुला, माझ्या मुलीला, कोणालाही सोडू शकत नाही.
अथ मद्रक्षणार्थं वा न हि शक्ष्यामि कंचन। परित्यक्तुमहं बन्धुं स्वयं जीवन्नृशंसवत्
किंवा, मद्र देशाचं रक्षण करण्यासाठी, मी कुणालाही सोडू शकत नाही; जिवंत असताना आप्तांना सोडणं माझ्या हातून होणार नाही.