द्वैपायनौष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च। यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन
द्वैपायनाच्या ओठांतून प्रकटलेले हे अमाप, पुण्यदायी, पवित्र आणि पाप नष्ट करणारे महाभारत जो ऐकतो आणि समजतो, त्याला पुष्कराच्या पाण्याने अभिषेक करण्याची गरजच राहत नाही.
यदह्ना कुरुते पाप ब्राह्मणस्त्विन्द्रियैश्चरन्। महाभारतमाख्याय सन्ध्यां मुच्यति पश्चिमाम्
ब्राह्मण दिवसभर इंद्रियांद्वारे जे पाप करतो, ते महाभारताचे पठण केल्याने संध्याकाळच्या वेळी नाहीसे होते.
यद्रात्रौ कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा। महाभारतमाख्याय पूर्वां सन्ध्यां प्रमुच्यते
रात्री मन, वाणी किंवा कृतीने जे पाप केले जाते, ते महाभारताचे पठण केल्याने सकाळच्या संध्याकाळी नाहीसे होते.
यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति विप्राय वेदविदुषे च बहुश्रुताय। पुण्यां च भारतकथां शृणुयाच्च नित्यं तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव
जो शंभर सोन्याच्या शिंगांची गायी वेदपारंगत, विद्वान ब्राह्मणाला दान देतो आणि जो दररोज पुण्यदायी भारतकथा ऐकतो, त्यांना दोघांनाही समान फल मिळते.
आख्यानं तदिदमनुत्तमं महार्थं विज्ञेयं महदिह पर्वसंग्रहेण। श्रुत्वादौ भवति नृणां सुखावगाहं विस्तीर्णं लवणजलं यथा प्लवेन
हे श्रेष्ठ आणि महान आख्यान पर्वांच्या संग्रहासह विशाल आहे; सुरुवातीला ते ऐकल्याने लोकांना आनंद मिळतो, जसे मोठ्या खाऱ्या समुद्रात तराफ्याने सहज जाता येते.
पौराणिकः पुराणे कृतश्रमः स कृताञ्जलिस्तानुवाच। `मयोत्तङ्कस्य चरितमशेषमुक्तं जनमेजयस्य सार्पसत्रे निमित्तान्तरमिदमपि।' किं भवन्तः श्रोतुमिच्छन्ति किमहं ब्रवाणीति
पुराणातील परिश्रम केलेला तो पुराणकार हात जोडून म्हणाला, 'मी उत्तंकाची संपूर्ण कथा सांगितली, जी जनमेजयाच्या सर्पसत्रात उपकथानक म्हणून आली होती. आता तुम्हाला काय ऐकायचे आहे? मी काय सांगू?'
परं रौमहर्षणे प्रवक्ष्यामस्त्वां नः प्रतिवक्ष्यसि वचः शुश्रूषतां कथायोगं नः कथायोगे
रौमहर्षण, आम्ही तुला सांगू आणि तू आम्हाला उत्तर दे; आपण सर्वजण ऐकण्यास उत्सुक आहोत, म्हणून एकत्र कथा सांगूया.
तत्र भगवान् कुलपतिस्तु शौनकोऽग्निशरणमध्यास्ते। `दीर्घसत्रत्वात्सर्वाः कथाः श्रोतुं कालोस्ति
तेथे पूज्य कुलपती शौनक अग्निकुंडाजवळ बसले आहेत; 'हे दीर्घ यज्ञ असल्याने सर्व कथा ऐकायला वेळ आहे.'
यौऽसौ दिव्याः कथा वेद देवतासुरसंश्रिताः। मनुष्योरगगन्धर्वकथा वेद च सर्वशः
तो देव आणि असुरांशी संबंधित दिव्य कथा जाणतो, तसेच माणसे, सर्प आणि गंधर्व यांच्या सर्व कथा त्याला माहीत आहेत.
स चाप्यस्मिन्मशे सौते विद्वान्कुलपतिर्दिवजः। दक्षो धृतव्रतो धीमाञ्शास्त्रे चारण्यके गुरुः
या सभेत तो विद्वान, द्विज कुलपती आहे, जो निश्चयी, बुद्धिमान आणि शास्त्र व अरण्य परंपरेत गुरु आहे.
सत्यवादी शमपरस्तपस्वी नियतव्रतः। सर्वेषामेव नो मान्यः स तावत्प्रतिपाल्यताम्
तो सत्य बोलणारा, संयमी, तपस्वी आणि व्रतस्थ आहे; तो आपणा सर्वांचा मान्य आहे, म्हणून त्याची वाट पाहूया.
तस्मिन्नध्यासति गुरावासनं परमार्चितम्। ततो वक्ष्यसि यत्त्वां स प्रक्ष्यति द्विजसत्तमः
जेव्हा गुरु अत्यंत पूज्य आसनावर बसतील, तेव्हा तो द्विजश्रेष्ठ जे विचारेल तेव्हा तू सांग.
एवमस्तु गुरौ तस्मिन्नुपविष्टे महात्मनि। तेन पृष्टः कथाः पुण्या वक्ष्यामि विविधाश्रयाः
असं होऊ द्या. जेव्हा तो महान आत्म्याचा गुरु बसला, तेव्हा त्याने विचारलेल्या विविध पवित्र कथा मी सांगतो.
सोऽथ विप्रर्षभः सर्वं कृत्वा कार्यं यथाविधि। देवान्वाग्भिः पितॄनद्भिस्तर्पयित्वाऽऽजगाम ह
मग तो श्रेष्ठ ब्राह्मण, सर्व विधीप्रमाणे आपली कामे करून, देवांना आहुतींनी, पितरांना पाण्याने आणि ऋषींना वाणीने तृप्त करून, निघून गेला.
यत्र ब्रह्मर्षयः सिद्धाः सुखासीना धृतव्रताः। यज्ञायतनमाश्रित्य सूतपुत्रपुरस्पराः
जिथे ब्रह्मर्षी आणि सिद्ध, आपली व्रते पाळणारे, यज्ञस्थळी एकत्र येऊन सुखाने बसले होते, आणि सूतपुत्र त्यांच्या समोर बसला होता.
ऋत्विक्ष्वथ सदस्येषु स वै गृहपतिस्तदा। उपविष्टेषूपविष्टः शौनकोऽथाब्रवीदिदम्
त्या वेळी ऋत्विज आणि सभासद बसले असता, गृहस्थही बसला; मग शौनक म्हणाला—
पुराणमखिलं तात पिता तेऽधीतवान्पुरा। `भारताध्ययनं सर्वं कृष्णद्वैपायनात्तदा।' कच्चित्त्वमपि तत्सर्वमधीषे रौमहर्षणे
बाळा, तुझ्या वडिलांनी पूर्वी सर्व पुराण आणि कृष्णद्वैपायन यांच्याकडून संपूर्ण भारत वाचले होते; तूही ते सर्व नीट शिकला आहेस ना, रोमहर्षणपुत्रा?
पुराणे हि कथा दिव्या आदिवंशाश्च धीमताम्। कथ्यन्ते ये पुराऽस्माभिः श्रुतपूर्वाः पितुस्तव
कारण पुराणात दिव्य कथा आणि बुद्धिमानांच्या प्राचीन वंशांची माहिती आहे, जी आम्ही पूर्वी तुझ्या वडिलांकडून ऐकली आहे.
तत्र वंशमहं पूर्वं श्रोतुमिच्छामि भार्गवम्। कथयस्व कथामेतां कल्याः स्मः श्रवणे तव
त्यात मला सर्वप्रथम भार्गव वंशाची कथा ऐकायची आहे; ही गोष्ट सांग, कारण तुझ्या वाणीने आम्ही धन्य झालो आहोत.
यदधीतं पुरा सम्यग्द्विजश्रेष्ठैर्महात्मभिः। वैशंपायनविप्राग्र्यैस्तैश्चापि कथितं यथा
पूर्वी श्रेष्ठ आणि महान ब्राह्मणांनी, वैशंपायन ऋषी व इतरांनी जी नीट शिकली आणि सांगितली—
यदधीतं च पित्रा मे सम्यक्कैव ततो मया। तावच्छृणुष्व यो देवैः सेन्द्रैः सर्षिमरुद्गणैः
माझ्या वडिलांनी जे नीट शिकले, ते मीही तसंच शिकले आहे; तेच आता ऐक, जे देव, इंद्र, ऋषी आणि मरुत यांनी मान्य केले आहे.
पूजितः प्रवरो वंशो भार्गवो भृगुनन्दन। इमं वंशमहं पूर्वं भार्गवं ते महामुने
देवतांनी पूजलेला, श्रेष्ठ असा भार्गव वंश, हे भृगुनंदना, मी तुला हा प्राचीन भार्गव वंश सांगतो, हे महर्षे.
निगदामि यथायुक्तं पुराणाश्रयसंयुतम्। भृगुर्महर्षिर्भगवान्ब्रह्मणा वै स्वयंभुवा
मी ही कथा योग्य प्रकारे, पुराणाशी जोडून सांगतो: भृगु हा महान ऋषी, भगवंत, ब्रह्मा या स्वयंभूने निर्माण केला.
वरुणस्य क्रतौ जातः पावकादिति नः श्रुतम्। भृगोः सुदयितः पुत्रश्च्यवनो नाम भार्गवः
आपण ऐकले आहे की, तो वरुणाच्या यज्ञात, अग्नीपासून जन्मला; भृगुचा अत्यंत प्रिय पुत्र, भृगुवंशीय च्यवन नावाचा होता.
च्यवनस्य च दायादः प्रमतिर्नाम धार्मिकः। प्रमतेरप्यभूत्पुत्रो घृताच्यां रुरुरित्युत
च्यवनाचा वारस धर्मात्मा प्रमति नावाचा होता; प्रमतीचा पुत्र घृताचीपासून रुरु नावाचा झाला.
रुरोरपि सुतो जज्ञे शुनको वेदपारगः। प्रमद्वरायां धर्मात्मा तव पूर्वपितामहः
रुरुचा पुत्र शुनक जन्मला, तो वेदपारंगत, धर्मात्मा आणि तुझा पूर्वज, प्रमद्वरेपासून जन्मलेला.
तपस्वी च यशस्वी च श्रुतवान्ब्रह्मवित्तमः। धार्मिकः सत्यवादी च नियतो नियताशनः
तो तपस्वी, कीर्तिवान, विद्वान, ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ, धर्मनिष्ठ, सत्यवक्ता, संयमी आणि मिताहारी होता.
सूतपुत्र यथा तस्य भार्गवस्य महात्मनः। च्यवनत्वं परिख्यातं तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः
सूतपुत्रा, जसा त्या महान आत्म्याच्या भृगुचा च्यवन होण्याचा प्रसंग प्रसिद्ध आहे, तो मला विचारल्यावर सांग.
भृगोः सुदयिता भार्या पुलोमेत्यभिविश्रुता। तस्यां समभवद्गर्भो भृगुवीर्यसमुद्भवः
भृगुची अत्यंत प्रिय पत्नी पुलोमा म्हणून प्रसिद्ध होती; तिच्या पोटी भृगुच्या वीर्यापासून गर्भ निर्माण झाला.
तस्मिन्गर्भेऽथ संभूते पुलोमायां भृगूद्वह। समये समशीलिन्यां धर्मपत्न्यां यशस्विनः
पुलोमाच्या पोटी तो गर्भ निर्माण झाल्यावर, यथाकाळी, धर्मनिष्ठ, कीर्तिवान भृगु आपल्या पतिव्रता पत्नीसोबत होता.