महाभारतम्

क्रुद्धोऽपि पुरुषव्याघ्र भीम मा स्म स्त्रियं वधीः। शरीरगुप्त्यभ्यधिकं धर्मं गोपाय पाण्डव

हे पुरुषांमध्ये वाघासारख्या भीमा, जरी तू रागावला असलास तरी स्त्रीला मारू नकोस; शरीराच्या रक्षणापेक्षा मोठा धर्म पाळ, हे पांडवा.

वधाभिप्रायमायान्तमवधीस्त्वं महाबलम्। रक्षसस्तस्य भगिनी किं नः क्रुद्धा करिष्यति

तू मारण्याच्या हेतूने आलेल्या त्या बलाढ्य राक्षसाचा वध केला आहेस; त्याची बहीण रागावली तरी आमचं काय वाईट करणार?

हिडिम्बा तु ततः कुन्तीमभिवाद्य कृताञ्जलिः। युधिष्ठिरं तु कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत्

मग हिडिंबा, हात जोडून कुंतीला वंदन करून, कुंतीपुत्र युधिष्ठिराला असे म्हणाली.

आर्ये जानासि यद्दुःखमिह स्त्रीणामनङ्गजम्। तदिदं मामनुप्राप्तं भीमसेनकृते शुभे

माऊली, स्त्रियांना प्रेमामुळे जे दुःख होतं, ते तुला माहीत आहे. तेच दुःख मला भीमसेनामुळे आलं आहे, हे शुभ्रवर्णे.

सोढं तत्परमं दुःखं मया कालप्रतीक्षया। सोऽयमभ्यागतः कालो भविता मे सुखोदयः

मी ते मोठं दुःख वेळ येईपर्यंत सहन केलं; आता तो वेळ आला आहे, आणि माझ्या आयुष्यात सुखाचा दिवस उगवेल.

मया ह्युत्सृज्य सुहृदः स्वधर्मं स्वजनं तथा। वृतोऽयं पुरुषव्याघ्रस्तव पुत्रः पतिः शुभे

मी माझे मित्र, आपला धर्म आणि आप्तसंबंध सोडून, तुझा पुत्र, पुरुषांमध्ये वाघासारखा असलेला, यालाच पती म्हणून निवडलं आहे, हे शुभ्रवर्णे.

वीरेणाऽहं तथाऽनेन त्वया चापि यशस्विनी। प्रत्याख्याता न जीवामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

जर या वीराने आणि तुझ्यासारख्या कीर्तिवंत स्त्रीने मला नाकारलं, तर मी जगणार नाही; हे मी तुला खरं सांगते.

यदर्हसि कृपां कर्तुं मयि त्वं वरवर्णिनि। मत्वा मूढेति तन्मां त्वं भक्ता वाऽनुगतेति वा

हे सुंदरवर्णिनी, तू मला मूर्ख समजलीस किंवा भक्त म्हणून मानलीस, तरी माझ्यावर कृपा करावी, एवढीच माझी विनंती आहे.

भर्त्राऽनेन महाभागे संयोजय सुतेन ह। समुपादाय गच्छेयं यथेष्टं देवरूपिणम्। पुनश्चैवानयिष्यामि विस्रम्भं कुरु मे शुभे

हे महाभाग्यवती, तुझ्या पुत्राशी माझं लग्न लावून दे. मग मी त्याला घेऊन जिथे हवं तिथे जाईन, देवासारखा मानून, आणि पुन्हा त्याला परत आणीन. माझ्यावर विश्वास ठेव, हे शुभ्रवर्णे.

अहं हि समये लप्स्ये प्राग्भ्रातुरपर्वजनात्। ततः सोऽभ्यपतद्रात्रौ भीमसेनजिघांसया

मी योग्य वेळी त्याला त्याच्या मोठ्या भावाकडून किंवा नातेवाइकाकडून मिळवीन; आणि मग रात्री, भीमसेनाचा वध करण्याच्या हेतूने तो आला.

यथायथा विक्रमते यथारिमधितिष्ठति। तथातथा समासाद्य पाण्डवं काममोहिता

जसा तो शत्रूवर चालून गेला, तसंच मीही, इच्छेने मोहित होऊन, पांडवाजवळ गेले.

न यातुधान्यहं त्वार्ये न चास्मि रजनीचरी। ईशा रक्षस्स्वसा ह्यस्मि राज्ञि सालकटङ्कटी

हे आर्ये, मी राक्षसी नाही, ना रात्री भटकणारी आहे; मी राक्षसांचा राजा सालकटंकटीची बहीण आहे, हे राणी.

पुत्रेण तव संयुक्ता युवतिर्देववर्णिनी। सर्वान्वोऽहमुपस्थास्ये पुरस्कृत्य वृकोदरम्

तुझ्या पुत्राशी एकत्र होऊन, हे देववर्णिनी युवती, मी सगळ्यांची सेवा करीन आणि वृकोदराला पुढे ठेवीन.

अप्रमत्ता प्रमत्तेषु शुश्रूषुरसकृत्त्वहम्।' वृजिने तारयिष्यामि दासीवच्च नरर्षभाः

इतर बेफिकीर असले तरी मी नेहमी जागरूक राहून सेवा करीन; आणि संकटात मी तुमच्या सर्वांचा दासीप्रमाणे तारू, हे नरश्रेष्ठ.

पृष्ठेन वो वहिष्यामि विमानं सुकृतानिव। यूयं प्रसादं कुरुत भीमसेनो भजेत माम्

मी तुम्हा सर्वांना पाठीवर घेऊन जाईन, जणू काही पुण्यवान लोक विमानात बसले आहेत. कृपा करा, म्हणजे भीमसेन मला स्वीकारेल.

एवं ब्रुवन्ती ह तथा प्रत्याख्याता क्रियां प्रति। भूम्यां दुष्कृतिनो लोकान्गमिष्येऽहं न संशयः

अशी विनंती करूनही जेव्हा मला नकार मिळाला, तेव्हा मी म्हणाले: आता मी पृथ्वीवरील पापी लोकांच्या जगात जाईन, यात शंका नाही.

अहं हि मनसा ध्यात्वा सर्वं वेत्स्यामि सर्वदा।' आपन्निस्तरणे प्राणान्धारयिष्ये न केनचित्

मी मनाने ध्यान करून सर्व काही जाणत राहीन; संकटात मी स्वतःच प्राण वाचवीन, दुसऱ्याच्या मदतीने नाही.

सर्वमावृत्य कर्तव्यं धर्मं समनुपश्यता। आपत्सु यो धारयति स वै धर्मविदुत्तमः

धर्माचा विचार करून, सर्व कर्तव्ये पार पाडावीत; जो संकटात स्वतःला सावरतो, तोच खरा धर्म जाणणारा आहे.

व्यसनं ह्येव धर्मस्य धर्मिणामापदुच्यते। पुम्यात्प्राणान्धारयति पुण्यं वै प्राणधारणम्

धर्माच्या मार्गातील संकट म्हणजेच धर्माचं व्यसन; सज्जनांसाठी संकट म्हणजेच आपत्ती. जो अशा वेळी प्राण वाचवतो, तो पुण्य मिळवतो.

येन केनाचरेद्धर्मं तस्मिन्गर्हा न विद्यते। `महतोऽत्र स्त्रियं कामाद्वाधितां त्राहि मामपि

कोणत्याही मार्गाने धर्माचरण केलं तरी त्यात दोष नाही. मी जशी इच्छेने व्याकुळ झाले आहे, तशी मोठ्या संकटात असलेल्या स्त्रीला वाचवावं, तसं मला वाचव.

धर्मार्थकाममोक्षेषु दयां कुर्वन्ति साधवः। तत्तु धर्ममिति प्राहुर्मुनयो धर्मवत्सलाः

धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष या सर्व गोष्टींमध्ये सज्जन लोक दया दाखवतात; आणि धर्मावर प्रेम करणारे ऋषी यालाच धर्म मानतात.

दिव्यज्ञानेन जानामि व्यतीतानागतानहम्। तस्माद्वक्ष्यामि वः श्रेय आसन्नं सर उत्तमम्

माझ्या दिव्य ज्ञानामुळे मला भूतकाळ आणि भविष्यकाळ दोन्ही माहीत आहेत. म्हणूनच मी तुम्हाला सांगते—सर्वोत्तम असे सरोवर अगदी जवळ आहे.

अद्यासाद्य सरः स्नात्वा विश्रम्य च वनस्पतौ। श्वः प्रभाते महद्भूतं प्रादुर्भूतं जगत्पतिम्

आज त्या सरोवरावर जाऊन स्नान करा आणि झाडाखाली विश्रांती घ्या. उद्या पहाटे, जगाचा स्वामी असा एक अद्भुत पुरुष प्रकट होईल.

व्यासं कमलपत्राक्षं दृष्ट्वा शोकं विहास्यथ। धार्तराष्ट्राद्विवासं च दहनं वारणावते

कमळासारख्या डोळ्यांचा व्यास तुम्हाला दिसेल, तेव्हा तुमचे दुःख दूर होईल, आणि धृतराष्ट्रपुत्रांकडून झालेली वनवासाची वेदना व वाराणावतातील जाळपोळही विसरून जाल.

त्राणं च विदुरात्तुभ्यं विदितं ज्ञानचक्षुषा। आवासे शालिहोत्रस्य स वो वासं विधास्यति

विदुराने तुमच्यासाठी रक्षणाची व्यवस्था केली आहे, हे मला ज्ञानदृष्टीने उमगले आहे. शालिहोत्र यांच्या घरी तो तुम्हाला निवारा देईल.

वर्षवातातपसहो ह्ययं पुण्यो वनस्पतिः। पीतमात्रे तु पानीये क्षुत्पिपासे विनश्यतः

हा पवित्र वृक्ष पाऊस, वारा आणि उन्हाचा सामना करतो. पाणी प्यायल्यानंतर तुमची भूक आणि तहान नाहीशी होईल.

तपसा शालिहोत्रेण सरो वृक्षश्च निर्मितः। कादम्बाः सारसा हंसाः कुरर्यः कुररैः सह

शालिहोत्र यांच्या तपामुळे हे सरोवर आणि हे झाड निर्माण झाले आहे. तिथे कादंब, सारस, हंस आणि कुरर पक्षी त्यांच्या जोडीदारांसह आहेत.

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती वचनमब्रवीत्

तिचे ते शब्द ऐकून कुंतीने असे उत्तर दिले.

त्वं हि धर्मभृतां श्रेष्ठो मयोक्तं शृणु भारत

तू खरंच धर्माचे पालन करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. हे भारत, मी काय सांगते ते नीट ऐक.