यो विद्याच्चतुरो वेदान्साङ्गोपनिषदो द्विजः। न चाख्यानमिदं विद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः
जो द्विज चारही वेद, त्यांचे अंग आणि उपनिषदे जाणतो, पण हे महाभारत ऐकत नाही, तो खरा ज्ञानी मानला जात नाही.
अर्थशास्त्रमिदं प्रोक्तं धर्मशास्त्रमिदं महत्। कामशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना
अमाप बुद्धी असलेल्या व्यासांनी हे ग्रंथ अर्थशास्त्र, मोठं धर्मशास्त्र आणि कामशास्त्र म्हणून सांगितलं आहे.
श्रुत्वा त्विदमुपाख्यानं श्राव्यमन्यन्न रोचते। पुंस्कोकिलगिरं श्रुत्वा रूक्षा ध्वाङ्क्षस्य वागिव
हे महाभारत ऐकल्यावर, दुसरं काहीही ऐकायला मन लागत नाही; जसं कोकिळाचा गोड आवाज ऐकल्यावर, कावळ्याचं करडं बोलणं आवडत नाही.
इतिहासोत्तमादस्माञ्जायन्ते कविबुद्धयः। पञ्चभ्य इव् भूतेभ्यो लोकसंविधयस्त्रयः
या श्रेष्ठ इतिहासातून कवींना स्फूर्ती मिळते, जशी पाच तत्वांतून तीन लोकांची निर्मिती होते.
अस्याख्यानस्य विषये पुराणं वर्तते द्विजाः। अन्तरिक्षस्य विषये प्रजा इव चतुर्विधाः
हे द्विजांनो, या आख्यानाच्या क्षेत्रात प्राचीन पुराण आहे; आणि आकाशाच्या क्षेत्रात चार प्रकारच्या जीवांचा वास आहे.
क्रियागुणानां सर्वेषामिदमाख्यानमाश्रयः। इन्द्रियाणां समस्तानां चित्रा इव मनः क्रियाः
सर्व कर्मे आणि गुण यांचा आधार हे आख्यान आहे; जसे सर्व इंद्रियांना मनाच्या विविध क्रिया असतात.
अनाश्रित्यैतदाख्यानं कथा भुवि न विद्यते। आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम्
या आख्यानावर आधार न घेतल्यास पृथ्वीवर कोणतीही कथा अस्तित्वात राहत नाही, जसे अन्न आणि श्वासाशिवाय शरीर टिकू शकत नाही.
इदं कविवरैः सर्वैराख्यानमुपजीव्यते। उदयप्रेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः
सर्व कवींना हे आख्यान उपजीविकेचे साधन आहे; जसे बढतीच्या इच्छेने सेवक आपल्या स्वामीवर अवलंबून असतात.
अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे। साधोरिव गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः
या काव्याचे विशेषत्व कवी सांगू शकत नाहीत; जसे सद्गृहस्थाच्या तुलनेत उरलेले तीन आश्रम श्रेष्ठ ठरत नाहीत.
धर्मे मतिर्भवतु वः सततोत्थितानां स ह्येक एव परलोकगतस्य बन्धुः। अर्थाः स्त्रियश्च निपुणैरपि सेव्यमाना नैवाप्तभावमुपयान्ति न च स्थिरत्वम्
तुमची बुद्धी नेहमी धर्माकडे लागो, कारण मृत्यूनंतर खरी साथ फक्त धर्मच देतो. धन आणि स्त्रिया कितीही कौशल्याने सांभाळल्या तरी त्या कधीच पूर्णत्व किंवा स्थैर्य मिळवत नाहीत.
द्वैपायनौष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च। यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन
द्वैपायनाच्या ओठांतून प्रकटलेले हे अमाप, पुण्यदायी, पवित्र आणि पाप नष्ट करणारे महाभारत जो ऐकतो आणि समजतो, त्याला पुष्कराच्या पाण्याने अभिषेक करण्याची गरजच राहत नाही.
यदह्ना कुरुते पाप ब्राह्मणस्त्विन्द्रियैश्चरन्। महाभारतमाख्याय सन्ध्यां मुच्यति पश्चिमाम्
ब्राह्मण दिवसभर इंद्रियांद्वारे जे पाप करतो, ते महाभारताचे पठण केल्याने संध्याकाळच्या वेळी नाहीसे होते.
यद्रात्रौ कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा। महाभारतमाख्याय पूर्वां सन्ध्यां प्रमुच्यते
रात्री मन, वाणी किंवा कृतीने जे पाप केले जाते, ते महाभारताचे पठण केल्याने सकाळच्या संध्याकाळी नाहीसे होते.
यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति विप्राय वेदविदुषे च बहुश्रुताय। पुण्यां च भारतकथां शृणुयाच्च नित्यं तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव
जो शंभर सोन्याच्या शिंगांची गायी वेदपारंगत, विद्वान ब्राह्मणाला दान देतो आणि जो दररोज पुण्यदायी भारतकथा ऐकतो, त्यांना दोघांनाही समान फल मिळते.
आख्यानं तदिदमनुत्तमं महार्थं विज्ञेयं महदिह पर्वसंग्रहेण। श्रुत्वादौ भवति नृणां सुखावगाहं विस्तीर्णं लवणजलं यथा प्लवेन
हे श्रेष्ठ आणि महान आख्यान पर्वांच्या संग्रहासह विशाल आहे; सुरुवातीला ते ऐकल्याने लोकांना आनंद मिळतो, जसे मोठ्या खाऱ्या समुद्रात तराफ्याने सहज जाता येते.
पौराणिकः पुराणे कृतश्रमः स कृताञ्जलिस्तानुवाच। `मयोत्तङ्कस्य चरितमशेषमुक्तं जनमेजयस्य सार्पसत्रे निमित्तान्तरमिदमपि।' किं भवन्तः श्रोतुमिच्छन्ति किमहं ब्रवाणीति
पुराणातील परिश्रम केलेला तो पुराणकार हात जोडून म्हणाला, 'मी उत्तंकाची संपूर्ण कथा सांगितली, जी जनमेजयाच्या सर्पसत्रात उपकथानक म्हणून आली होती. आता तुम्हाला काय ऐकायचे आहे? मी काय सांगू?'
परं रौमहर्षणे प्रवक्ष्यामस्त्वां नः प्रतिवक्ष्यसि वचः शुश्रूषतां कथायोगं नः कथायोगे
रौमहर्षण, आम्ही तुला सांगू आणि तू आम्हाला उत्तर दे; आपण सर्वजण ऐकण्यास उत्सुक आहोत, म्हणून एकत्र कथा सांगूया.
तत्र भगवान् कुलपतिस्तु शौनकोऽग्निशरणमध्यास्ते। `दीर्घसत्रत्वात्सर्वाः कथाः श्रोतुं कालोस्ति
तेथे पूज्य कुलपती शौनक अग्निकुंडाजवळ बसले आहेत; 'हे दीर्घ यज्ञ असल्याने सर्व कथा ऐकायला वेळ आहे.'
यौऽसौ दिव्याः कथा वेद देवतासुरसंश्रिताः। मनुष्योरगगन्धर्वकथा वेद च सर्वशः
तो देव आणि असुरांशी संबंधित दिव्य कथा जाणतो, तसेच माणसे, सर्प आणि गंधर्व यांच्या सर्व कथा त्याला माहीत आहेत.
स चाप्यस्मिन्मशे सौते विद्वान्कुलपतिर्दिवजः। दक्षो धृतव्रतो धीमाञ्शास्त्रे चारण्यके गुरुः
या सभेत तो विद्वान, द्विज कुलपती आहे, जो निश्चयी, बुद्धिमान आणि शास्त्र व अरण्य परंपरेत गुरु आहे.
सत्यवादी शमपरस्तपस्वी नियतव्रतः। सर्वेषामेव नो मान्यः स तावत्प्रतिपाल्यताम्
तो सत्य बोलणारा, संयमी, तपस्वी आणि व्रतस्थ आहे; तो आपणा सर्वांचा मान्य आहे, म्हणून त्याची वाट पाहूया.
तस्मिन्नध्यासति गुरावासनं परमार्चितम्। ततो वक्ष्यसि यत्त्वां स प्रक्ष्यति द्विजसत्तमः
जेव्हा गुरु अत्यंत पूज्य आसनावर बसतील, तेव्हा तो द्विजश्रेष्ठ जे विचारेल तेव्हा तू सांग.
एवमस्तु गुरौ तस्मिन्नुपविष्टे महात्मनि। तेन पृष्टः कथाः पुण्या वक्ष्यामि विविधाश्रयाः
असं होऊ द्या. जेव्हा तो महान आत्म्याचा गुरु बसला, तेव्हा त्याने विचारलेल्या विविध पवित्र कथा मी सांगतो.
सोऽथ विप्रर्षभः सर्वं कृत्वा कार्यं यथाविधि। देवान्वाग्भिः पितॄनद्भिस्तर्पयित्वाऽऽजगाम ह
मग तो श्रेष्ठ ब्राह्मण, सर्व विधीप्रमाणे आपली कामे करून, देवांना आहुतींनी, पितरांना पाण्याने आणि ऋषींना वाणीने तृप्त करून, निघून गेला.
यत्र ब्रह्मर्षयः सिद्धाः सुखासीना धृतव्रताः। यज्ञायतनमाश्रित्य सूतपुत्रपुरस्पराः
जिथे ब्रह्मर्षी आणि सिद्ध, आपली व्रते पाळणारे, यज्ञस्थळी एकत्र येऊन सुखाने बसले होते, आणि सूतपुत्र त्यांच्या समोर बसला होता.
ऋत्विक्ष्वथ सदस्येषु स वै गृहपतिस्तदा। उपविष्टेषूपविष्टः शौनकोऽथाब्रवीदिदम्
त्या वेळी ऋत्विज आणि सभासद बसले असता, गृहस्थही बसला; मग शौनक म्हणाला—
पुराणमखिलं तात पिता तेऽधीतवान्पुरा। `भारताध्ययनं सर्वं कृष्णद्वैपायनात्तदा।' कच्चित्त्वमपि तत्सर्वमधीषे रौमहर्षणे
बाळा, तुझ्या वडिलांनी पूर्वी सर्व पुराण आणि कृष्णद्वैपायन यांच्याकडून संपूर्ण भारत वाचले होते; तूही ते सर्व नीट शिकला आहेस ना, रोमहर्षणपुत्रा?
पुराणे हि कथा दिव्या आदिवंशाश्च धीमताम्। कथ्यन्ते ये पुराऽस्माभिः श्रुतपूर्वाः पितुस्तव
कारण पुराणात दिव्य कथा आणि बुद्धिमानांच्या प्राचीन वंशांची माहिती आहे, जी आम्ही पूर्वी तुझ्या वडिलांकडून ऐकली आहे.
तत्र वंशमहं पूर्वं श्रोतुमिच्छामि भार्गवम्। कथयस्व कथामेतां कल्याः स्मः श्रवणे तव
त्यात मला सर्वप्रथम भार्गव वंशाची कथा ऐकायची आहे; ही गोष्ट सांग, कारण तुझ्या वाणीने आम्ही धन्य झालो आहोत.
यदधीतं पुरा सम्यग्द्विजश्रेष्ठैर्महात्मभिः। वैशंपायनविप्राग्र्यैस्तैश्चापि कथितं यथा
पूर्वी श्रेष्ठ आणि महान ब्राह्मणांनी, वैशंपायन ऋषी व इतरांनी जी नीट शिकली आणि सांगितली—