स सुप्तां मातरं `भ्रातॄन्निद्राविद्रावितौजसः। महारौद्रे वने घोरे वृक्षमूले सुशीतले
तो पाहतो की त्याची आई झोपलेली आहे आणि त्याचे भाऊ, झोपेमुळे शक्तिहीन झालेले, त्या भयंकर अरण्यात, झाडाच्या गार सावलीत पडले आहेत.
विक्षिप्तकरपादांश्च दीर्घोच्छ्वासान्महाबलान्। ऊर्ध्ववक्त्रान्महाकायान्पञ्चेन्द्रानिव भूपते
त्यांचे हातपाय पसरलेले, मोठ्या श्वासाने श्वास घेत, बलवान शरीर, तोंड वर केलेले, मोठ्या देहाचे, जणू पाच इंद्र पृथ्वीवर पडले आहेत असे दिसत होते.
अज्ञातवृक्षनित्यस्थप्रेतराक्षससाध्वसान्। दृष्ट्वा वै भृशशोकार्तो बिललापानिलात्मजः
अज्ञात झाडे, नेहमी असणारे भूत-राक्षस यांचा भयंकर धसका घेतलेले त्यांना पाहून, वायुपुत्र फार दुःखी होऊन रडू लागला.
भृशं शोकपरीत्मा विललाप वृकोदरः
वृकोदर अत्यंत शोकाने भरून मोठ्याने रडू लागला.
अतः कष्टतरं किं नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति। यत्पश्यामि महीसुप्तान्भ्रातॄनद्य सुमन्दभाक्
याहून अधिक दुःखदायक मी अजून काय पाहू शकतो? आज मी माझे भाऊ जमिनीवर झोपलेले पाहतो, किती दुर्दैवी आहे हे!
शयनेषु परार्ध्येषु ये पुरा वारणावते। नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेऽद्य सुप्ता महीतले
जे पूर्वी वाराणावत येथे उत्तम पलंगावर झोपायचे, तेव्हा त्यांना झोप लागत नव्हती; आज ते पृथ्वीवर झोपले आहेत.
स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसङ्घावमर्दिनः। कुन्तिराजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम्
वासुदेवाची बहीण, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, कुंतिराजाची कन्या, सर्व गुणांनी गौरवलेली कुंती,
स्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्यां पाण्डोर्महात्मनः। तथैव चास्मज्जननीं पुण्डरीकोदरप्रभाम्
विचित्रवीर्याची सून, महात्मा पांडूची पत्नी, आणि कमळासारखी तेजस्वी माझी आई,
सुकुमारतरामेनां महार्हशयनोचिताम्। शयानां पश्यताऽद्येह पृथिव्यामतथोचिताम्
अत्यंत नाजूक, महागड्या शय्येची सवय असलेली, आज मी तिला या जमिनीवर झोपलेली पाहतो, जिथे तिला कधीच सवय नव्हती.
धर्मादिन्द्राच्च वाताच्च सुपुवे या सुतानिमान्। सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेषे प्रासादशायिनी
धर्म, इंद्र आणि वायूपासून जीने हे पुत्र जन्माला घातले, ती जी पूर्वी राजवाड्यात झोपायची, तीच आज जमिनीवर थकून पडली आहे.
किं नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुमतः परम्। योऽहमद्य नरव्याघ्रान्सुप्तान्पश्यामि भूतले
याहून मोठं दुःख मी अजून काय पाहू शकतो? आज मी वाघासारख्या पराक्रमी पुरुषांना जमिनीवर झोपलेलं पाहतो.
त्रिषु लोकेषु यो राज्यं धर्मनित्योऽर्हते नृपः। सो।़यं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत्कथम्
जो धर्मावर कायम राहून, तीनही लोकांत राज्य करण्यास पात्र आहे, तो राजा आज साध्या माणसासारखा जमिनीवर थकून पडला आहे—हे कसं शक्य आहे?
अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमोऽर्जुनः। शेते प्राकृतवद्भूमौ ततो दुःखतरं नु किम्
हा मेघासारखा काळा, सर्व पुरुषांत अद्वितीय अर्जुन, आज साध्या माणसासारखा जमिनीवर पडला आहे; याहून मोठं दुःख काय असू शकतं?
अश्विनाविव देवानां याविमौ रूपसंपदा। तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्तौ धरणीतले
देवतांमध्ये अश्विनीसारखे रूप आणि तेज असलेले हे दोघे, आज साध्या माणसासारखे जमिनीवर झोपले आहेत.
ज्ञातयो यस्य नै स्युर्विषमाः कुलपांसनाः। स जीवेत सुखं लोके ग्रामद्रुम इवैकजः
ज्याच्या नातेवाईकांत कोणतीही दुश्मनी नसते, जो आपल्या घराण्याचं नाव खराब करत नाही, तो या जगात एकट्या गावातल्या झाडासारखा आनंदाने जगतो.
एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत्पर्णफलान्वितः। चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरध्वनीनैश्च पूजितः
गावात एखादं झाड पानं आणि फळांनी बहरलेलं असलं, तरी ते आप्त नसतानाही यात्रेकरू त्याला पूजतात, आणि ते एक वेगळं स्थान मिळवतं.
येषां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्ममाश्रिताः। ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामयाः
ज्यांचे अनेक नातेवाईक शूर आणि धर्मावर चालणारे असतात, ते लोक या जगात सुखाने जगतात आणि त्यांना कोणतीही व्याधी लागत नाही.
बलवन्तः समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दनाः। जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य द्रुमाः काननजा इव
जे बलवान, संपन्न आणि मित्र-नातेवाईकांच्या प्रेमात न्हालेलं असतात, ते एकमेकांवर आधार ठेवून, जणू काही जंगलातली झाडं एकत्र वाढतात तसं जगतात.
वयं तु धृतराष्ट्रेण दुष्पुत्रेण दुरात्मना। `राज्यलुब्धेन मूर्खेण दुर्मन्त्रिसहितेन वै
पण आपण मात्र धृतराष्ट्र या दुष्ट, मूर्ख, राज्याच्या लोभी आणि वाईट सल्लागारांनी वेढलेल्या मुलामुळे—
दुष्टेनाधर्मशीलेन स्वार्थनिष्ठैकबुद्धिना।' विवासिता न दग्धाश्च क्षत्तुर्बुद्धिपराक्रमात्
जो वाईट, अधार्मिक आणि फक्त स्वतःच्या फायद्याचा विचार करणारा आहे, त्याच्यामुळे आपण हद्दपार झालो, जळून मेलो नाही, हे फक्त सारथ्याच्या बुद्धी आणि शौर्यामुळेच.
तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिताः। कां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशमनुत्तमम्
म्हणून आपण जळण्यापासून वाचून या झाडाखाली आश्रय घेतला आहे; आता आपण कोणत्या दिशेला जावं, असं मोठं दुःख आपल्यावर आलंय.
सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन। नूनं देवाः प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिरः
धृतराष्ट्राच्या मूर्ख आणि दृष्टी कमी असलेल्या मुला, आता तुझी इच्छा पूर्ण झाली; नक्कीच देव तुझ्यावर प्रसन्न आहेत, कारण युधिष्ठिरानं मला परवानगी दिली नाही.
प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते। नन्वद्य ससुतामात्यं सकर्णानुजसौबलम्
त्याने तुला मारण्याऐवजी जगण्याची संधी दिली, म्हणून तू, तुझे मुलं, मंत्री, कर्ण, भावंडं आणि सौबल, सगळे जिवंत आहात.
गत्वा क्रोधसमाविष्टः प्रेषयिष्ये यमक्षयम्। किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्तेन क्रुध्यते नृपः
मी रागाने पेटून, तुला यमाच्या घरी पाठवीन; पण राजा रागावला आहे, म्हणून मी काय करू शकतो?
धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठः पापाचार युधिष्ठिरः। एवमुक्त्वा महाबाहुः क्रोधसन्दीप्तमानसः
धार्मिक आणि श्रेष्ठ पांडव युधिष्ठिर, जरी बलवान भावाने रागाने बोललं, तरी त्याने वाईट वागणूक दाखवली.
करं करेण निष्पिष्य निःश्वसन्दीनमानसः। पुनर्दीनमना भूत्वा शान्तार्चिरिव पावकः
त्याने स्वतःच्या हाताने हात दाबून, खोल श्वास घेतला, मनात दुःख भरलं, आणि पुन्हा उदास झाला, जणू अग्नीची ज्वाळा शांत झाल्यासारखा.
भ्रातॄन्महीतले सुप्तानवैक्षत वृकोदरः। विश्वस्तानिव संविष्टान्पृथग्जनसमानिव
वृकोदराने आपल्या भावांना जमिनीवर झोपलेलं पाहिलं, जणू ते एकमेकांवर विश्वास ठेवून, साध्या लोकांसारखे एकत्र झोपले आहेत.
नातिदूरेण नगरं वनादस्माद्धि लक्षये। जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहंस्वयम्
या जंगलापासून फार दूर नाही असं एक नगर मला दिसतं; हे सगळे झोपले आहेत, म्हणून मीच जागा राहतो.
प्राश्यन्तीमे जलं पश्चात्प्रतिबुद्धा जितक्लमाः। इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा
हे पाणी प्यायल्यावर हे सगळे जागे होतील आणि त्यांचा थकवा जाईल; म्हणून भीमाने ठरवलं की तो स्वतः जागा राहील.
तत्र तेषु शयानेषु हिडिम्बो नाम राक्षसः। अविदूरे वनात्तस्माच्छालवृक्षं समाश्रितः
ते सर्व झोपले असताना, त्या जंगलाजवळच, हिडिंबा नावाचा एक राक्षस शालवृक्षाखाली आश्रय घेत होता.