अन्यो रथो न मेऽस्तीह भीमसेनादृते भुवि। धार्तराष्ट्राद्वृथा भीरुर्न मां स्वप्तुमिहेच्छसि
‘या पृथ्वीवर भीमसेनशिवाय मला दुसरा कुठलाही रथ नाही; धृतराष्ट्रपुत्रांची भीती सोड. मला सोडून इथे झोपण्याची इच्छा करू नकोस.’
भीमपृष्ठस्थिता चेत्थं दूयमानेन चेतसा। निश्यध्वनि रुदन्ती सा निद्रावश्मुपागता
भीमाच्या पाठीवर बसलेली, मनाने व्याकुळ झालेली ती आई, रात्रीच्या शांततेत रडत होती आणि शेवटी झोपेच्या आधीन झाली.
तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात्प्रजल्पितम्। कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे
आईचे प्रेमळ बोल ऐकून, भीमसेनाच्या मनात करुणा दाटली आणि तो पुन्हा मार्गक्रमण करू लागला.
ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महत्। न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयं ददर्श ह
मग भीम त्या मोठ्या, निर्जन आणि भयंकर जंगलात गेला आणि त्याला मोठ्या सावलीचे, रमणीय अशा वटवृक्षाचे दर्शन झाले.
तत्र निक्षिप्य तान्सर्वानुवाच भरतर्षभः। पानीयं मृगयामीह तावद्विश्रम्यतामिह
तिथे सर्वांना खाली बसवून, तो म्हणाला, 'हे भरतवंशातील श्रेष्ठा, मी इथे पाणी शोधून आणतो; तोपर्यंत तुम्ही इथे विश्रांती घ्या.'
एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणः। ध्रुवमत्र जलस्थानं महच्चेति मतिर्मम
‘हे सरस पक्षी, जे पाण्यात राहतात, किती गोड आवाजात बोलत आहेत; नक्कीच इथे मोठे पाण्याचे ठिकाण आहे, असे मला वाटते.’
अनुज्ञातः स गच्छेति भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत। जगाम तत्र यत्र स्म सारसा जलचारिणः
ज्येष्ठ भावाने परवानगी दिल्यावर, भारत, तो त्या ठिकाणी गेला जिथे पाण्यात राहणारे सारस पक्षी होते.
अपश्यत्पद्मिनीखण्डमण्डितं स सरोवरम्।' स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ
त्याने कमळांनी सजवलेले सुंदर सरोवर पाहिले. भारतश्रेष्ठा, तिथे त्याने पाणी प्यायलं आणि स्नान केलं.
तेषामर्थे च जग्राह भ्रातॄणां भ्रातृवत्सलः। उत्तरीयेण पानीयमानयामास भारत
भावांसाठी मनापासून प्रेम करणाऱ्या त्याने आपल्या वरच्या वस्त्रात पाणी भरून आणलं, भारत.
पङ्कजानामनेकैश्च पत्रैर्बध्वा पृथक्पृथक्।' गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति। शोकदुःखपरीतात्मा निशश्वासोरगो यथा
त्याने अनेक कमळाच्या पानांनी पाणी वेगवेगळं बांधलं आणि गायीच्या अंतराएवढ्या लांबून धावत आईकडे गेला. दुःख आणि शोकाने भरलेला, तो सापासारखा दीर्घ श्वास घेत होता.
स सुप्तां मातरं `भ्रातॄन्निद्राविद्रावितौजसः। महारौद्रे वने घोरे वृक्षमूले सुशीतले
तो पाहतो की त्याची आई झोपलेली आहे आणि त्याचे भाऊ, झोपेमुळे शक्तिहीन झालेले, त्या भयंकर अरण्यात, झाडाच्या गार सावलीत पडले आहेत.
विक्षिप्तकरपादांश्च दीर्घोच्छ्वासान्महाबलान्। ऊर्ध्ववक्त्रान्महाकायान्पञ्चेन्द्रानिव भूपते
त्यांचे हातपाय पसरलेले, मोठ्या श्वासाने श्वास घेत, बलवान शरीर, तोंड वर केलेले, मोठ्या देहाचे, जणू पाच इंद्र पृथ्वीवर पडले आहेत असे दिसत होते.
अज्ञातवृक्षनित्यस्थप्रेतराक्षससाध्वसान्। दृष्ट्वा वै भृशशोकार्तो बिललापानिलात्मजः
अज्ञात झाडे, नेहमी असणारे भूत-राक्षस यांचा भयंकर धसका घेतलेले त्यांना पाहून, वायुपुत्र फार दुःखी होऊन रडू लागला.
भृशं शोकपरीत्मा विललाप वृकोदरः
वृकोदर अत्यंत शोकाने भरून मोठ्याने रडू लागला.
अतः कष्टतरं किं नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति। यत्पश्यामि महीसुप्तान्भ्रातॄनद्य सुमन्दभाक्
याहून अधिक दुःखदायक मी अजून काय पाहू शकतो? आज मी माझे भाऊ जमिनीवर झोपलेले पाहतो, किती दुर्दैवी आहे हे!
शयनेषु परार्ध्येषु ये पुरा वारणावते। नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेऽद्य सुप्ता महीतले
जे पूर्वी वाराणावत येथे उत्तम पलंगावर झोपायचे, तेव्हा त्यांना झोप लागत नव्हती; आज ते पृथ्वीवर झोपले आहेत.
स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसङ्घावमर्दिनः। कुन्तिराजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम्
वासुदेवाची बहीण, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, कुंतिराजाची कन्या, सर्व गुणांनी गौरवलेली कुंती,
स्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्यां पाण्डोर्महात्मनः। तथैव चास्मज्जननीं पुण्डरीकोदरप्रभाम्
विचित्रवीर्याची सून, महात्मा पांडूची पत्नी, आणि कमळासारखी तेजस्वी माझी आई,
सुकुमारतरामेनां महार्हशयनोचिताम्। शयानां पश्यताऽद्येह पृथिव्यामतथोचिताम्
अत्यंत नाजूक, महागड्या शय्येची सवय असलेली, आज मी तिला या जमिनीवर झोपलेली पाहतो, जिथे तिला कधीच सवय नव्हती.
धर्मादिन्द्राच्च वाताच्च सुपुवे या सुतानिमान्। सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेषे प्रासादशायिनी
धर्म, इंद्र आणि वायूपासून जीने हे पुत्र जन्माला घातले, ती जी पूर्वी राजवाड्यात झोपायची, तीच आज जमिनीवर थकून पडली आहे.
किं नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुमतः परम्। योऽहमद्य नरव्याघ्रान्सुप्तान्पश्यामि भूतले
याहून मोठं दुःख मी अजून काय पाहू शकतो? आज मी वाघासारख्या पराक्रमी पुरुषांना जमिनीवर झोपलेलं पाहतो.
त्रिषु लोकेषु यो राज्यं धर्मनित्योऽर्हते नृपः। सो।़यं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत्कथम्
जो धर्मावर कायम राहून, तीनही लोकांत राज्य करण्यास पात्र आहे, तो राजा आज साध्या माणसासारखा जमिनीवर थकून पडला आहे—हे कसं शक्य आहे?
अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमोऽर्जुनः। शेते प्राकृतवद्भूमौ ततो दुःखतरं नु किम्
हा मेघासारखा काळा, सर्व पुरुषांत अद्वितीय अर्जुन, आज साध्या माणसासारखा जमिनीवर पडला आहे; याहून मोठं दुःख काय असू शकतं?
अश्विनाविव देवानां याविमौ रूपसंपदा। तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्तौ धरणीतले
देवतांमध्ये अश्विनीसारखे रूप आणि तेज असलेले हे दोघे, आज साध्या माणसासारखे जमिनीवर झोपले आहेत.
ज्ञातयो यस्य नै स्युर्विषमाः कुलपांसनाः। स जीवेत सुखं लोके ग्रामद्रुम इवैकजः
ज्याच्या नातेवाईकांत कोणतीही दुश्मनी नसते, जो आपल्या घराण्याचं नाव खराब करत नाही, तो या जगात एकट्या गावातल्या झाडासारखा आनंदाने जगतो.
एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत्पर्णफलान्वितः। चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरध्वनीनैश्च पूजितः
गावात एखादं झाड पानं आणि फळांनी बहरलेलं असलं, तरी ते आप्त नसतानाही यात्रेकरू त्याला पूजतात, आणि ते एक वेगळं स्थान मिळवतं.
येषां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्ममाश्रिताः। ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामयाः
ज्यांचे अनेक नातेवाईक शूर आणि धर्मावर चालणारे असतात, ते लोक या जगात सुखाने जगतात आणि त्यांना कोणतीही व्याधी लागत नाही.
बलवन्तः समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दनाः। जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य द्रुमाः काननजा इव
जे बलवान, संपन्न आणि मित्र-नातेवाईकांच्या प्रेमात न्हालेलं असतात, ते एकमेकांवर आधार ठेवून, जणू काही जंगलातली झाडं एकत्र वाढतात तसं जगतात.
वयं तु धृतराष्ट्रेण दुष्पुत्रेण दुरात्मना। `राज्यलुब्धेन मूर्खेण दुर्मन्त्रिसहितेन वै
पण आपण मात्र धृतराष्ट्र या दुष्ट, मूर्ख, राज्याच्या लोभी आणि वाईट सल्लागारांनी वेढलेल्या मुलामुळे—
दुष्टेनाधर्मशीलेन स्वार्थनिष्ठैकबुद्धिना।' विवासिता न दग्धाश्च क्षत्तुर्बुद्धिपराक्रमात्
जो वाईट, अधार्मिक आणि फक्त स्वतःच्या फायद्याचा विचार करणारा आहे, त्याच्यामुळे आपण हद्दपार झालो, जळून मेलो नाही, हे फक्त सारथ्याच्या बुद्धी आणि शौर्यामुळेच.