असकृच्चापि सतीर्य दूरपारं भुजप्लवैः। पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात्तदा
त्याने पुन्हा पुन्हा आपले हात वल्ह्यांसारखे वापरून खूप दूर अंतर पार केले आणि धृतराष्ट्रपुत्रांच्या भीतीने लपून-छपून वाटा निवडल्या.
कृच्छ्रेण मातरं चैव सुकुमारीं यशस्विनीम्। अवहत्स तु पृष्ठेन रोधःसु विषमेषु च
मोठ्या कष्टाने, त्या कोमल आणि कीर्तीशाली आईला त्याने आपल्या पाठीवर घेतले आणि अडथळ्यांतून, कठीण वाटांवरून नेले.
अगमच्च वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम्। क्रूरपक्षिमृगं घोरं सायाह्ने भरतर्षभ
तो एका अशा वनभागात पोहोचला, जिथे फारसे मूळ, फळ किंवा पाणी नव्हते, आणि तिथे भयंकर पक्षी व हिंस्र प्राणी संध्याकाळच्या वेळी फिरत होते, हे भरतवंशातील श्रेष्ठा.
घोरा समभवत्सन्ध्या दारुणा मृगपक्षिणः। अप्रकाशा दिशः सर्वा वातैरासन्ननार्तवैः
तेव्हा भीषण आणि कठीण संध्याकाळ झाली, भयंकर प्राणी व पक्षी सर्वत्र होते; सर्व दिशांना अंधार पसरला आणि वादळी वाऱ्यांनी वातावरण भरून गेले.
शीर्णपर्णफलै राजन्बहुगुल्मक्षुपद्रुमैः। भग्नावभुग्नभूयिष्ठैर्नानाद्रुमसमाकुलैः
राजा, त्या प्रदेशात सुकलेली पाने व फळे, अनेक झुडपे, झाडे आणि वेली होत्या; बरीच झाडे मोडलेली, वाकलेली किंवा एकमेकांत गुंतलेली होती.
ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिताः। नाशक्नुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया
त्या वेळी, श्रमाने व तहानेने त्रस्त झालेले कौरव पुढे जाऊ शकले नाहीत, कारण झोपही त्यांना जास्त जड झाली होती.
न्यविशन्ति हि ते सर्वे निरास्वादे महावने। `रात्र्यामेव गतास्तूर्णं चतुर्विंशतियोजनम्।' ततस्तृषा परिक्लन्ता कुन्ती वचनमब्रवीत्
त्या मोठ्या जंगलात, कुठलाही आराम न मिळता, त्यांनी सर्वांनी अंग टाकले; रात्रीच्या वेळी चोवीस योजनांचे अंतर झपाट्याने पार केले होते. मग तहानेने थकलेली कुंती म्हणाली—
माता सती पाण्डवानां पञ्चानां मध्यतः स्थिता। तृष्णया हि परीताऽहमनाथेव महावने
पाच पांडवांच्या मध्ये उभी राहून, त्या आईने सांगितले, 'माझी तहान फार लागली आहे, जणू मी या मोठ्या जंगलात एकटीच असावी.'
इतः परं तु शक्ताहं गन्तुं च न पदात्पदम्। शयिष्ये वृक्षमूलेऽत्र धार्तराष्ट्रा हरन्तु माम्
‘आता यापुढे मी एक पाऊलही टाकू शकत नाही; मी या झाडाच्या मुळाशी झोपते—धृतराष्ट्रपुत्रांनी मला नेऊन जावे.’
शृणु भीम वचो मह्यं तव बाहुबलात्पुरः। स्थातुं न शक्ताः कौरव्याः किं बिभेषि पृथासुत
‘भीमा, माझे बोल ऐक. तुझ्या बाहुबलामुळे कौरव तुझ्यासमोर उभे राहू शकत नाहीत. मग, पृथेचा पुत्रा, तुला कशाची भीती वाटते?’
अन्यो रथो न मेऽस्तीह भीमसेनादृते भुवि। धार्तराष्ट्राद्वृथा भीरुर्न मां स्वप्तुमिहेच्छसि
‘या पृथ्वीवर भीमसेनशिवाय मला दुसरा कुठलाही रथ नाही; धृतराष्ट्रपुत्रांची भीती सोड. मला सोडून इथे झोपण्याची इच्छा करू नकोस.’
भीमपृष्ठस्थिता चेत्थं दूयमानेन चेतसा। निश्यध्वनि रुदन्ती सा निद्रावश्मुपागता
भीमाच्या पाठीवर बसलेली, मनाने व्याकुळ झालेली ती आई, रात्रीच्या शांततेत रडत होती आणि शेवटी झोपेच्या आधीन झाली.
तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात्प्रजल्पितम्। कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे
आईचे प्रेमळ बोल ऐकून, भीमसेनाच्या मनात करुणा दाटली आणि तो पुन्हा मार्गक्रमण करू लागला.
ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महत्। न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयं ददर्श ह
मग भीम त्या मोठ्या, निर्जन आणि भयंकर जंगलात गेला आणि त्याला मोठ्या सावलीचे, रमणीय अशा वटवृक्षाचे दर्शन झाले.
तत्र निक्षिप्य तान्सर्वानुवाच भरतर्षभः। पानीयं मृगयामीह तावद्विश्रम्यतामिह
तिथे सर्वांना खाली बसवून, तो म्हणाला, 'हे भरतवंशातील श्रेष्ठा, मी इथे पाणी शोधून आणतो; तोपर्यंत तुम्ही इथे विश्रांती घ्या.'
एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणः। ध्रुवमत्र जलस्थानं महच्चेति मतिर्मम
‘हे सरस पक्षी, जे पाण्यात राहतात, किती गोड आवाजात बोलत आहेत; नक्कीच इथे मोठे पाण्याचे ठिकाण आहे, असे मला वाटते.’
अनुज्ञातः स गच्छेति भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत। जगाम तत्र यत्र स्म सारसा जलचारिणः
ज्येष्ठ भावाने परवानगी दिल्यावर, भारत, तो त्या ठिकाणी गेला जिथे पाण्यात राहणारे सारस पक्षी होते.
अपश्यत्पद्मिनीखण्डमण्डितं स सरोवरम्।' स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ
त्याने कमळांनी सजवलेले सुंदर सरोवर पाहिले. भारतश्रेष्ठा, तिथे त्याने पाणी प्यायलं आणि स्नान केलं.
तेषामर्थे च जग्राह भ्रातॄणां भ्रातृवत्सलः। उत्तरीयेण पानीयमानयामास भारत
भावांसाठी मनापासून प्रेम करणाऱ्या त्याने आपल्या वरच्या वस्त्रात पाणी भरून आणलं, भारत.
पङ्कजानामनेकैश्च पत्रैर्बध्वा पृथक्पृथक्।' गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति। शोकदुःखपरीतात्मा निशश्वासोरगो यथा
त्याने अनेक कमळाच्या पानांनी पाणी वेगवेगळं बांधलं आणि गायीच्या अंतराएवढ्या लांबून धावत आईकडे गेला. दुःख आणि शोकाने भरलेला, तो सापासारखा दीर्घ श्वास घेत होता.
स सुप्तां मातरं `भ्रातॄन्निद्राविद्रावितौजसः। महारौद्रे वने घोरे वृक्षमूले सुशीतले
तो पाहतो की त्याची आई झोपलेली आहे आणि त्याचे भाऊ, झोपेमुळे शक्तिहीन झालेले, त्या भयंकर अरण्यात, झाडाच्या गार सावलीत पडले आहेत.
विक्षिप्तकरपादांश्च दीर्घोच्छ्वासान्महाबलान्। ऊर्ध्ववक्त्रान्महाकायान्पञ्चेन्द्रानिव भूपते
त्यांचे हातपाय पसरलेले, मोठ्या श्वासाने श्वास घेत, बलवान शरीर, तोंड वर केलेले, मोठ्या देहाचे, जणू पाच इंद्र पृथ्वीवर पडले आहेत असे दिसत होते.
अज्ञातवृक्षनित्यस्थप्रेतराक्षससाध्वसान्। दृष्ट्वा वै भृशशोकार्तो बिललापानिलात्मजः
अज्ञात झाडे, नेहमी असणारे भूत-राक्षस यांचा भयंकर धसका घेतलेले त्यांना पाहून, वायुपुत्र फार दुःखी होऊन रडू लागला.
भृशं शोकपरीत्मा विललाप वृकोदरः
वृकोदर अत्यंत शोकाने भरून मोठ्याने रडू लागला.
अतः कष्टतरं किं नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति। यत्पश्यामि महीसुप्तान्भ्रातॄनद्य सुमन्दभाक्
याहून अधिक दुःखदायक मी अजून काय पाहू शकतो? आज मी माझे भाऊ जमिनीवर झोपलेले पाहतो, किती दुर्दैवी आहे हे!
शयनेषु परार्ध्येषु ये पुरा वारणावते। नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेऽद्य सुप्ता महीतले
जे पूर्वी वाराणावत येथे उत्तम पलंगावर झोपायचे, तेव्हा त्यांना झोप लागत नव्हती; आज ते पृथ्वीवर झोपले आहेत.
स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसङ्घावमर्दिनः। कुन्तिराजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम्
वासुदेवाची बहीण, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या, कुंतिराजाची कन्या, सर्व गुणांनी गौरवलेली कुंती,
स्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्यां पाण्डोर्महात्मनः। तथैव चास्मज्जननीं पुण्डरीकोदरप्रभाम्
विचित्रवीर्याची सून, महात्मा पांडूची पत्नी, आणि कमळासारखी तेजस्वी माझी आई,
सुकुमारतरामेनां महार्हशयनोचिताम्। शयानां पश्यताऽद्येह पृथिव्यामतथोचिताम्
अत्यंत नाजूक, महागड्या शय्येची सवय असलेली, आज मी तिला या जमिनीवर झोपलेली पाहतो, जिथे तिला कधीच सवय नव्हती.
धर्मादिन्द्राच्च वाताच्च सुपुवे या सुतानिमान्। सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेषे प्रासादशायिनी
धर्म, इंद्र आणि वायूपासून जीने हे पुत्र जन्माला घातले, ती जी पूर्वी राजवाड्यात झोपायची, तीच आज जमिनीवर थकून पडली आहे.