मात्रा सहैव कौरव्यः कथं कालवशं गतः। पालितः सुचिरं कालं फलकाले यथा द्रुमः
कौरव आणि त्याची आई, इतक्या काळ जपले गेले, जणू फळ येईपर्यंत झाड जपावं तसं, तरीही काळाच्या तावडीत कसे सापडले?
भग्नः स्याद्वायुवेगेन तथा राजा युधिष्ठिरः। यौवराज्येऽभिषिक्तेन पितुर्येनाहृतं यशः
जसा वाऱ्याच्या झटक्याने झाड तुटतं, तसाच युवराजपदावर अभिषिक्त झालेला आणि वडिलांचं नाव उज्ज्वल करणारा युधिष्ठिरही तुटून गेला.
आत्मनश्च पितुश्चैव सत्यधर्मप्रवृत्तिभिः। यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी
स्वतःच्या आणि वडिलांच्या सत्यधर्मामुळे, आणि आईच्या वनवासातील दुःखामुळे, त्याने खूप दुःख सोसलं.
कालेन सह संमग्नो धिक्कृतान्तमनर्थकम्। यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी
काळाच्या गर्तेत बुडून, मृत्यूने निंदित होऊन, त्याचं सारं व्यर्थ झालं; आणि वनवासामुळे त्याची आईही दुःखाची भागीदार झाली.
पुत्रगृध्नुतया कुन्ती न भर्तारं मृतात्वनु। अल्पकालं कुले जाता भर्तुः प्रीतिमवाप या
पुत्रप्रेमामुळे कुंती पतीच्या मृत्यूनंतर त्याच्यामागे गेली नाही; ती थोड्या काळासाठी कुलात जन्मली, आणि नवऱ्याचं प्रेम तिला फारच थोडं मिळालं.
दग्धाऽद्य सह पुत्रैः सा असंपूर्णमनोरा। मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे
आज ती आपल्या मुलांसह जळून गेली, तिच्या इच्छा अपूर्ण राहिल्या; भीम मेला असं ऐकूनही माझ्या मनाला विश्वास बसत नाही.
एतच्च चिन्तयानस्य व्यथितं बहुधा मनः। अवधूय च मे देहं हृदयेन विदीर्यते
हे सारं विचार करताना माझं मन अनेक प्रकारे अस्वस्थ होतं; शरीराकडे दुर्लक्ष करून, हृदय फाटून निघतं.
पीनस्कन्धश्चारुबाहुर्मेरुकूटसमो युवा। मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे
ज्याचे खांदे रुंद, हात सुंदर, तरुण, मेरूच्या शिखरासारखा — भीम मेला असं ऐकूनही माझ्या मनाला विश्वास बसत नाही.
अतित्यागी च योधी च क्षिप्रहस्तो दृढायुधः। प्रपत्तिमाँल्लब्धलक्षो रथयानविशारदः
तो अत्यंत उदार, पराक्रमी, जलद हाताचा, शस्त्रात निपुण, लक्ष्य साधण्यात पटाईत आणि रथ चालवण्यात कुशल होता.
दूरपाती त्वसंभ्रान्तो महावीर्यो महास्त्रवान्। अदीनात्मा नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्
तो दूरवर बाण मारणारा, कधीही न घाबरणारा, मोठ्या सामर्थ्याचा, महान अस्त्रधारी, मनाने धैर्यवान, श्रेष्ठ पुरुष आणि सर्व धनुर्धरांमध्ये सर्वोत्तम होता.
येन प्राच्याश्च सौवीरा दाक्षिणात्याश्च निर्जिताः। ख्यापितं येन शूरेण त्रिषु लोकेषु पौरुषम्
ज्याने पूर्वेकडील, सौवीर आणि दक्षिणेकडील लोकांना जिंकले; ज्याच्या शौर्यामुळे तिन्ही लोकांत पराक्रमाची किर्ती पसरली.
यस्मिञ्जाते विशोकाऽभूत्कुन्ती पाण्डुश्च वीर्यवान्। पुरन्दरसमो जिष्णुः कथं कालवशं गतः
ज्याच्या जन्माने कुंती आणि पराक्रमी पांडू दुःखमुक्त झाले, तो इंद्रासारखा जिष्णु काळाच्या अधीन कसा झाला?
कथं तावृषभष्कन्धौ सिंहविक्रान्तगामिनौ। मर्त्यधर्ममनुप्राप्तौ यमावरिनिवर्हणौ
हे दोन वृषभासारखे बलवान आणि सिंहासारख्या डौलाने चालणारे, ज्यांना यमाच्या सेवकांनीही आवरता येत नव्हते, असे हे मृत्युलोकात कसे आले?
वत्सा गताः क्व मां वृद्धं विहाय भृशमातुरम्। हा स्नुषे मम वार्ष्णेयि निधाय हृदि मे शुचम्
माझ्या मुलांनो, तुम्ही मला म्हाताऱ्या, दुःखी अवस्थेत सोडून कुठे गेलात? अरे वृष्णिवंशातील सून, तू माझ्या हृदयात दुःख ठेवून गेलीस.
वारणावतयात्रायां के स्युर्वै शकुनाः पथि। एवमल्पायुषो लोके भविष्यन्ति पृथासुताः
वारणावताच्या प्रवासात वाटेत कोणती अपशकुनं दिसली होती? या अल्पायुषी जगात पृथेचे पुत्र असेच आपले भाग्य भोगतील.
संशप्ता इति कैर्यूयं वत्सान्दर्शय मे पृथे। ममैव नाथा मन्नाथा मम नेत्राणि पाण्डवाः
जर तुम्ही खरोखरच वाचलात असाल, पृथे, माझ्या मुलांना मला दाखव. पांडवच माझे आधार, माझे डोळे, माझ्या जीवनाचे सर्वस्व आहेत.
हा पाण्डवा मे हे वत्सा हा सिंहशिशवो मम। मातङ्गा हा ममोत्तुङ्गा हा ममानन्दवर्धनाः
हाय माझ्या पांडवांनो! हाय माझ्या मुलांनो! हाय माझ्या सिंहछावांनो! हाय माझ्या बलाढ्य हत्तींसारख्या! हाय माझ्या उंचावलेल्या, आनंद वाढवणाऱ्या मुलांनो!
मम हीनस्य युष्माभिः सर्वलोकास्तमोवृताः। कदा द्रष्टाऽस्मि कौन्तेयांस्तरुणादित्यवर्चसः
तुमच्याविना मला साऱ्या जगात अंधार पसरला आहे. कधी मी पुन्हा त्या कुंतीपुत्रांना, ताज्या सूर्यांसारख्या तेजस्वी, पाहीन?
अदृष्ट्वा वो महाबाहून्पुत्रवन्मम नन्दनाः। क्व गतिर्मे क्व गच्छामि कुतो द्रक्ष्यामि मे शिशून्
माझ्या बलवान, पुत्रासारख्या प्रिय मुलांनो, तुम्हाला न पाहता, माझा मार्ग कुठे आहे, मी कुठे जाऊ, कुठून माझ्या मुलांना पाहू?
हा युधिष्ठिर हा भीम हा हा फल्गुन हा यमौ। मा गच्छत निवर्तध्वं मयि कोपं विमुञ्चत
हाय युधिष्ठिरा! हाय भीमा! हाय अर्जुना! हाय नकुल-सहदेवा! जाऊ नका, परत या, माझ्यावरचा राग सोडा.
श्रुत्वा तत्क्रन्दितं तस्य तिलोदं च प्रसिञ्चतः। देशं कालं समाज्ञाय विदुरः प्रत्यभाषत
त्यांचे विलाप ऐकून आणि त्यांना तिळोदक अर्पण करताना पाहून, योग्य वेळ आणि जागा ओळखून, विदुराने त्याला उत्तर दिले.
मा शोचीस्त्वं नरव्याघ्र जहि शोकं महाधृते। न तेषां विद्यते मृत्युः प्राप्तकालं कृतं मया
हे नरश्रेष्ठ, तू दुःख करू नकोस, हे धीरवान, शोक सोड. त्यांना मृत्यूचा स्पर्शही होणार नाही; त्यांचा काळ आलेला नाही, मी तुला खात्री देतो.
एतच्च तेभ्य उदकं विप्रसिञ्च न भारत। क्षत्तेदमब्रवीद्भीष्मं कौरवाणामशृण्वताम्
हे भारत, त्यांना तिळोदक अर्पण करू नकोस; क्षत्ताने भीष्माला, सर्व कौरवांच्या उपस्थितीत, हेच सांगितले.
क्षत्तारमुपसंगम्य बाष्पोत्पीडकलस्वरः। मन्दंमन्दमुवाचेदं विदुरं संगमे नृप
राजा अश्रूंनी भरलेल्या आवाजात, हळूहळू क्षत्ताजवळ गेला आणि त्या संमेलनात विदुराला म्हणाला.
कथं ते तात जीवन्ति पाण्डोः पुत्रा महाबलाः। कथमस्मत्कृते पक्षः पाण्डोर्न हि निपातितः
तात्या, पांडूचे हे बलाढ्य पुत्र कसे जिवंत आहेत? माझ्यासाठी पांडूंचा वंश कसा नष्ट झाला नाही?
कथं मत्प्रमुखाः सर्वे प्रमुक्ता महतो भयात्। जननी गरुडेनेव कुरवस्ते समुद्धृताः
माझ्या पुढे असलेले सर्व कुरू, मोठ्या संकटातून कसे वाचले? गरुडाने आईला वाचवावी तसे, कुरूंचे रक्षण कसे झाले?
एवमुक्तस्तु कौरव्य कौरवाणामशृण्वताम्। आचचक्षे स धर्मात्मा भीष्मायाद्भुतकर्मणे
कौरवांनो, सर्व कौरवांच्या उपस्थितीत, त्या धर्मात्मा विदुराने अद्भुत कृत्य करणाऱ्या भीष्माला सर्व काही सांगितले.
धृतराष्ट्रस्य शकुने राज्ञो दुर्योधनस्य च। विनाशे पाण्डुपुत्राणां कृतो मतिविनिश्चयः
धृतराष्ट्र, शकुनि, राजा आणि दुर्योधन यांनी पांडुपुत्रांच्या विनाशाचा निश्चय केला होता.
तत्राहमपि च ज्ञात्वा तस्य पापस्य निश्चयम्। तं जिघांसुरहं चापि तेषामनुमते स्थितः
त्याच्या त्या दुष्ट हेतूची मला जाणीव झाली आणि मी त्याला संपवायचे ठरवले; त्यांच्या संमतीने मी तिथेच राहिलो.
ततो जतुगृहं गत्वा दहनेऽस्मिन्नियोजिते। पृथायाश्च सपुत्राया धार्तराष्ट्रस्य शासनात्
मग धृतराष्ट्राच्या आज्ञेने, जेव्हा जतुच्या घराला आग लावली, तेव्हा कुंती आपल्या मुलांसह तिथे गेली.