विदुरो धृतराष्ट्रस्य जानन्सर्वं मनोगतम्। तेनायं विधिना सृष्टः कुटिलः कपटाशयः
विदुराला धृतराष्ट्राच्या मनातील सर्व गोष्टी माहीत होत्या; हे वाकडे आणि कपटी कारस्थान त्यानेच रचले आहे, हे विदुर समजून गेला.
इत्येवं चिन्तयन्राजन्विदुरो विदुषां वरः। लोकानां दर्शयन्दुःखं दुःखितैः सह बान्धवैः
राजा, विद्वानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला विदुर असेच विचार करत होता आणि दुःखी नातेवाईकांसह, जगाला दुःख दाखवत होता.
मनसाऽचिन्तयत्पार्थान्कियद्दूरं गता इति। सहिताः पाण्डवाः पुत्रा इति चिन्तापरोऽभवत्
त्याच्या मनात विचार आला, पांडव किती दूर गेले असतील? त्याला खात्री होती की पांडव आपापसात एकत्रितपणे जिवंत आहेत.
ततः प्रव्यथितो भीष्मः पाण्डुराजसुतान्मृतान्। सह मात्रेति तच्छ्रुत्वा विललाप रुरोद च
मग भीष्माला हे कळल्यावर की पांडुराजाचे पुत्र त्यांच्या आईसह मरण पावले, तो फारच व्याकुळ झाला आणि रडू लागला.
हा युधिष्ठिर हा भीम हा धनञ्जय हा यमौ। हा पृथे सह पुत्रैस्त्वमेकरात्रेण स्वर्गता
अरे युधिष्ठिरा! अरे भीमा! अरे धनंजया! अरे दोन्ही भावांनो! अरे पृथेला, तू आपल्या मुलांसह एका रात्रीत स्वर्गात गेलीस.
मात्रा सह कुमारास्ते सर्वे तत्रैव संस्थिताः। न हि तौ नोत्सहेयातां भीमसेनधनञ्जयौ
मुलं आणि आई एकत्र तिथेच आहेत; कारण भीमसेन आणि धनंजय यांना कुणीही सहज जिंकू शकत नाही.
तरसा वेगितात्मानौ निर्भेत्तुमपि मन्दरम्। परासुत्वं न पश्यामि पृथायाः सह पाण्डवैः
हे दोघं इतके वेगवान आणि बलवान की, त्यांनी मंदार पर्वतही फोडला असता; पृथेला आणि पांडवांना हरवणं अशक्यच वाटतं.
सर्वथा विकृतं तत्तु यदि ते निधनं गताः। धर्मराजः स निर्दिष्टो ननु विप्रैर्युधिष्ठिरः
जर खरंच त्यांचा अंत झाला असेल, तर हे अगदीच अनैसर्गिक आहे; ब्राह्मणांनी युधिष्ठिराला धर्मराज म्हणून ओळखलं नव्हतं का?
पृथिव्यां च रथिश्रेष्ठो भविता स धनञ्जयः। सत्यव्रतो धर्मदत्तः सत्यवाक्छुभलक्षणः
या पृथ्वीवर धनंजय हा सर्वात श्रेष्ठ रथी होणार होता, तो नेहमी सत्य बोलणारा, धर्माला वाहिलेला आणि शुभ चिन्हांनी युक्त होता.
कथं कालवशं प्राप्तः पाण्डवेयो युधिष्ठिरः। आत्मानमुपमां कृत्वा परेषां वर्तते तु यः
पांडुपुत्र युधिष्ठिर, जो नेहमी दुसऱ्याशी स्वतःसारखं वागतो, तो काळाच्या अधीन कसा झाला?
मात्रा सहैव कौरव्यः कथं कालवशं गतः। पालितः सुचिरं कालं फलकाले यथा द्रुमः
कौरव आणि त्याची आई, इतक्या काळ जपले गेले, जणू फळ येईपर्यंत झाड जपावं तसं, तरीही काळाच्या तावडीत कसे सापडले?
भग्नः स्याद्वायुवेगेन तथा राजा युधिष्ठिरः। यौवराज्येऽभिषिक्तेन पितुर्येनाहृतं यशः
जसा वाऱ्याच्या झटक्याने झाड तुटतं, तसाच युवराजपदावर अभिषिक्त झालेला आणि वडिलांचं नाव उज्ज्वल करणारा युधिष्ठिरही तुटून गेला.
आत्मनश्च पितुश्चैव सत्यधर्मप्रवृत्तिभिः। यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी
स्वतःच्या आणि वडिलांच्या सत्यधर्मामुळे, आणि आईच्या वनवासातील दुःखामुळे, त्याने खूप दुःख सोसलं.
कालेन सह संमग्नो धिक्कृतान्तमनर्थकम्। यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी
काळाच्या गर्तेत बुडून, मृत्यूने निंदित होऊन, त्याचं सारं व्यर्थ झालं; आणि वनवासामुळे त्याची आईही दुःखाची भागीदार झाली.
पुत्रगृध्नुतया कुन्ती न भर्तारं मृतात्वनु। अल्पकालं कुले जाता भर्तुः प्रीतिमवाप या
पुत्रप्रेमामुळे कुंती पतीच्या मृत्यूनंतर त्याच्यामागे गेली नाही; ती थोड्या काळासाठी कुलात जन्मली, आणि नवऱ्याचं प्रेम तिला फारच थोडं मिळालं.
दग्धाऽद्य सह पुत्रैः सा असंपूर्णमनोरा। मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे
आज ती आपल्या मुलांसह जळून गेली, तिच्या इच्छा अपूर्ण राहिल्या; भीम मेला असं ऐकूनही माझ्या मनाला विश्वास बसत नाही.
एतच्च चिन्तयानस्य व्यथितं बहुधा मनः। अवधूय च मे देहं हृदयेन विदीर्यते
हे सारं विचार करताना माझं मन अनेक प्रकारे अस्वस्थ होतं; शरीराकडे दुर्लक्ष करून, हृदय फाटून निघतं.
पीनस्कन्धश्चारुबाहुर्मेरुकूटसमो युवा। मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे
ज्याचे खांदे रुंद, हात सुंदर, तरुण, मेरूच्या शिखरासारखा — भीम मेला असं ऐकूनही माझ्या मनाला विश्वास बसत नाही.
अतित्यागी च योधी च क्षिप्रहस्तो दृढायुधः। प्रपत्तिमाँल्लब्धलक्षो रथयानविशारदः
तो अत्यंत उदार, पराक्रमी, जलद हाताचा, शस्त्रात निपुण, लक्ष्य साधण्यात पटाईत आणि रथ चालवण्यात कुशल होता.
दूरपाती त्वसंभ्रान्तो महावीर्यो महास्त्रवान्। अदीनात्मा नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्
तो दूरवर बाण मारणारा, कधीही न घाबरणारा, मोठ्या सामर्थ्याचा, महान अस्त्रधारी, मनाने धैर्यवान, श्रेष्ठ पुरुष आणि सर्व धनुर्धरांमध्ये सर्वोत्तम होता.
येन प्राच्याश्च सौवीरा दाक्षिणात्याश्च निर्जिताः। ख्यापितं येन शूरेण त्रिषु लोकेषु पौरुषम्
ज्याने पूर्वेकडील, सौवीर आणि दक्षिणेकडील लोकांना जिंकले; ज्याच्या शौर्यामुळे तिन्ही लोकांत पराक्रमाची किर्ती पसरली.
यस्मिञ्जाते विशोकाऽभूत्कुन्ती पाण्डुश्च वीर्यवान्। पुरन्दरसमो जिष्णुः कथं कालवशं गतः
ज्याच्या जन्माने कुंती आणि पराक्रमी पांडू दुःखमुक्त झाले, तो इंद्रासारखा जिष्णु काळाच्या अधीन कसा झाला?
कथं तावृषभष्कन्धौ सिंहविक्रान्तगामिनौ। मर्त्यधर्ममनुप्राप्तौ यमावरिनिवर्हणौ
हे दोन वृषभासारखे बलवान आणि सिंहासारख्या डौलाने चालणारे, ज्यांना यमाच्या सेवकांनीही आवरता येत नव्हते, असे हे मृत्युलोकात कसे आले?
वत्सा गताः क्व मां वृद्धं विहाय भृशमातुरम्। हा स्नुषे मम वार्ष्णेयि निधाय हृदि मे शुचम्
माझ्या मुलांनो, तुम्ही मला म्हाताऱ्या, दुःखी अवस्थेत सोडून कुठे गेलात? अरे वृष्णिवंशातील सून, तू माझ्या हृदयात दुःख ठेवून गेलीस.
वारणावतयात्रायां के स्युर्वै शकुनाः पथि। एवमल्पायुषो लोके भविष्यन्ति पृथासुताः
वारणावताच्या प्रवासात वाटेत कोणती अपशकुनं दिसली होती? या अल्पायुषी जगात पृथेचे पुत्र असेच आपले भाग्य भोगतील.
संशप्ता इति कैर्यूयं वत्सान्दर्शय मे पृथे। ममैव नाथा मन्नाथा मम नेत्राणि पाण्डवाः
जर तुम्ही खरोखरच वाचलात असाल, पृथे, माझ्या मुलांना मला दाखव. पांडवच माझे आधार, माझे डोळे, माझ्या जीवनाचे सर्वस्व आहेत.
हा पाण्डवा मे हे वत्सा हा सिंहशिशवो मम। मातङ्गा हा ममोत्तुङ्गा हा ममानन्दवर्धनाः
हाय माझ्या पांडवांनो! हाय माझ्या मुलांनो! हाय माझ्या सिंहछावांनो! हाय माझ्या बलाढ्य हत्तींसारख्या! हाय माझ्या उंचावलेल्या, आनंद वाढवणाऱ्या मुलांनो!
मम हीनस्य युष्माभिः सर्वलोकास्तमोवृताः। कदा द्रष्टाऽस्मि कौन्तेयांस्तरुणादित्यवर्चसः
तुमच्याविना मला साऱ्या जगात अंधार पसरला आहे. कधी मी पुन्हा त्या कुंतीपुत्रांना, ताज्या सूर्यांसारख्या तेजस्वी, पाहीन?
अदृष्ट्वा वो महाबाहून्पुत्रवन्मम नन्दनाः। क्व गतिर्मे क्व गच्छामि कुतो द्रक्ष्यामि मे शिशून्
माझ्या बलवान, पुत्रासारख्या प्रिय मुलांनो, तुम्हाला न पाहता, माझा मार्ग कुठे आहे, मी कुठे जाऊ, कुठून माझ्या मुलांना पाहू?
हा युधिष्ठिर हा भीम हा हा फल्गुन हा यमौ। मा गच्छत निवर्तध्वं मयि कोपं विमुञ्चत
हाय युधिष्ठिरा! हाय भीमा! हाय अर्जुना! हाय नकुल-सहदेवा! जाऊ नका, परत या, माझ्यावरचा राग सोडा.