गच्छन्तु पुरुषाः शीघ्रं नगरं वारणावतम्। सत्कारयन्तु तान्वीरान्कुन्तीं राजसुतां च ताम्
माणसांनी पटकन वाराणावत या नगरात जावे आणि त्या वीरांना व कुंती या राजकन्येला योग्य सन्मान द्यावा.
ये च तत्र मृतास्तेषां सुहृदः सन्ति तानपि। कारयन्तु च कुल्यानि शुभ्राणि च बृहन्ति च
जे तिथे मरण पावले आणि ज्यांचे मित्र आहेत, त्यांनीही त्यांचे उत्तम आणि भव्य अंत्यसंस्कार करावेत.
मम दग्धा महात्मानः कुलवंशविवर्धनाः
माझे हे महान आत्म्याचे नातेवाईक, जे आपल्या वंशाचा मान वाढवतात, ते जळून गेले.
एवं गते मया शक्यं यद्यत्कारयितुं हितम्। पाण्डवानां च कुन्त्याश्च तत्सर्वं क्रियतां धनैः
आता हे घडून गेले आहे, तर पांडव आणि कुंती यांच्या भल्यासाठी जे काही करता येईल, ते सर्व धन वापरून करावे.
समेताश्च ततः सर्वे भीष्मेण सह कौरवाः। धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च गङ्गामभिमुखा ययुः
मग सर्व कौरव भीष्मासह एकत्र जमले; धृतराष्ट्र आणि त्याचे पुत्र गंगेच्या दिशेने गेले.
एकवस्त्रा निरानन्दा निराभरणवेष्टनः। उदकं कर्तुकामा वै पाण्डवानां महात्मनाम्
सर्वजण एकच वस्त्र घालून, आनंद हरपलेले, दागिने किंवा अलंकार न घालता, त्या महान पांडवांसाठी जलदान करण्यास गेले.
एवं गत्वा ततश्चक्रे ज्ञातिभिः परिवारितः। उदकं पाण्डुपुत्राणां धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः
तेथे जाऊन, नातेवाईकांनी वेढलेला धृतराष्ट्र, अंबिकेचा मुलगा, पांडूच्या मुलांसाठी जलदान करू लागला.
रुरुदुः सहिताः सर्वे भृशं शोकपरायणाः। हा युधिष्ठिर कौरव्य हा भीम इति चापरे
सर्वजण एकत्रितपणे फार दुःखात बुडाले आणि जोरजोराने रडू लागले; काही म्हणू लागले, 'हाय युधिष्ठिरा, कुरुवंशाचा!' 'हाय भीमा!' असे इतरांनी हाक मारली.
हा फल्गुनेति चाप्यन्ये हा यमाविति चापरे। कुन्तीमार्ताश्च शोचन्त उदकं चक्रिरे जनाः
काहींनी 'हाय फाल्गुन!' असे, तर काहींनी 'हाय जुळी मुले!' असे हाक मारली; कुंतीसाठी दुःखी झालेले लोक जलदान करत होते.
अन्ये पौरजनाश्चैवमन्वशोचन्त पाण्डवान्। विदुरस्त्वल्पशश्चक्रे शोकं वेद परं हि सः
इतर नगरातील लोकही पांडवांसाठी अशाच प्रकारे शोक करत होते; पण विदुर फक्त थोडेच दुःख दाखवत होता, कारण त्याला खरी गोष्ट माहीत होती.
विदुरो धृतराष्ट्रस्य जानन्सर्वं मनोगतम्। तेनायं विधिना सृष्टः कुटिलः कपटाशयः
विदुराला धृतराष्ट्राच्या मनातील सर्व गोष्टी माहीत होत्या; हे वाकडे आणि कपटी कारस्थान त्यानेच रचले आहे, हे विदुर समजून गेला.
इत्येवं चिन्तयन्राजन्विदुरो विदुषां वरः। लोकानां दर्शयन्दुःखं दुःखितैः सह बान्धवैः
राजा, विद्वानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला विदुर असेच विचार करत होता आणि दुःखी नातेवाईकांसह, जगाला दुःख दाखवत होता.
मनसाऽचिन्तयत्पार्थान्कियद्दूरं गता इति। सहिताः पाण्डवाः पुत्रा इति चिन्तापरोऽभवत्
त्याच्या मनात विचार आला, पांडव किती दूर गेले असतील? त्याला खात्री होती की पांडव आपापसात एकत्रितपणे जिवंत आहेत.
ततः प्रव्यथितो भीष्मः पाण्डुराजसुतान्मृतान्। सह मात्रेति तच्छ्रुत्वा विललाप रुरोद च
मग भीष्माला हे कळल्यावर की पांडुराजाचे पुत्र त्यांच्या आईसह मरण पावले, तो फारच व्याकुळ झाला आणि रडू लागला.
हा युधिष्ठिर हा भीम हा धनञ्जय हा यमौ। हा पृथे सह पुत्रैस्त्वमेकरात्रेण स्वर्गता
अरे युधिष्ठिरा! अरे भीमा! अरे धनंजया! अरे दोन्ही भावांनो! अरे पृथेला, तू आपल्या मुलांसह एका रात्रीत स्वर्गात गेलीस.
मात्रा सह कुमारास्ते सर्वे तत्रैव संस्थिताः। न हि तौ नोत्सहेयातां भीमसेनधनञ्जयौ
मुलं आणि आई एकत्र तिथेच आहेत; कारण भीमसेन आणि धनंजय यांना कुणीही सहज जिंकू शकत नाही.
तरसा वेगितात्मानौ निर्भेत्तुमपि मन्दरम्। परासुत्वं न पश्यामि पृथायाः सह पाण्डवैः
हे दोघं इतके वेगवान आणि बलवान की, त्यांनी मंदार पर्वतही फोडला असता; पृथेला आणि पांडवांना हरवणं अशक्यच वाटतं.
सर्वथा विकृतं तत्तु यदि ते निधनं गताः। धर्मराजः स निर्दिष्टो ननु विप्रैर्युधिष्ठिरः
जर खरंच त्यांचा अंत झाला असेल, तर हे अगदीच अनैसर्गिक आहे; ब्राह्मणांनी युधिष्ठिराला धर्मराज म्हणून ओळखलं नव्हतं का?
पृथिव्यां च रथिश्रेष्ठो भविता स धनञ्जयः। सत्यव्रतो धर्मदत्तः सत्यवाक्छुभलक्षणः
या पृथ्वीवर धनंजय हा सर्वात श्रेष्ठ रथी होणार होता, तो नेहमी सत्य बोलणारा, धर्माला वाहिलेला आणि शुभ चिन्हांनी युक्त होता.
कथं कालवशं प्राप्तः पाण्डवेयो युधिष्ठिरः। आत्मानमुपमां कृत्वा परेषां वर्तते तु यः
पांडुपुत्र युधिष्ठिर, जो नेहमी दुसऱ्याशी स्वतःसारखं वागतो, तो काळाच्या अधीन कसा झाला?
मात्रा सहैव कौरव्यः कथं कालवशं गतः। पालितः सुचिरं कालं फलकाले यथा द्रुमः
कौरव आणि त्याची आई, इतक्या काळ जपले गेले, जणू फळ येईपर्यंत झाड जपावं तसं, तरीही काळाच्या तावडीत कसे सापडले?
भग्नः स्याद्वायुवेगेन तथा राजा युधिष्ठिरः। यौवराज्येऽभिषिक्तेन पितुर्येनाहृतं यशः
जसा वाऱ्याच्या झटक्याने झाड तुटतं, तसाच युवराजपदावर अभिषिक्त झालेला आणि वडिलांचं नाव उज्ज्वल करणारा युधिष्ठिरही तुटून गेला.
आत्मनश्च पितुश्चैव सत्यधर्मप्रवृत्तिभिः। यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी
स्वतःच्या आणि वडिलांच्या सत्यधर्मामुळे, आणि आईच्या वनवासातील दुःखामुळे, त्याने खूप दुःख सोसलं.
कालेन सह संमग्नो धिक्कृतान्तमनर्थकम्। यच्च सा वनवासेन तन्माता दुःखभागिनी
काळाच्या गर्तेत बुडून, मृत्यूने निंदित होऊन, त्याचं सारं व्यर्थ झालं; आणि वनवासामुळे त्याची आईही दुःखाची भागीदार झाली.
पुत्रगृध्नुतया कुन्ती न भर्तारं मृतात्वनु। अल्पकालं कुले जाता भर्तुः प्रीतिमवाप या
पुत्रप्रेमामुळे कुंती पतीच्या मृत्यूनंतर त्याच्यामागे गेली नाही; ती थोड्या काळासाठी कुलात जन्मली, आणि नवऱ्याचं प्रेम तिला फारच थोडं मिळालं.
दग्धाऽद्य सह पुत्रैः सा असंपूर्णमनोरा। मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे
आज ती आपल्या मुलांसह जळून गेली, तिच्या इच्छा अपूर्ण राहिल्या; भीम मेला असं ऐकूनही माझ्या मनाला विश्वास बसत नाही.
एतच्च चिन्तयानस्य व्यथितं बहुधा मनः। अवधूय च मे देहं हृदयेन विदीर्यते
हे सारं विचार करताना माझं मन अनेक प्रकारे अस्वस्थ होतं; शरीराकडे दुर्लक्ष करून, हृदय फाटून निघतं.
पीनस्कन्धश्चारुबाहुर्मेरुकूटसमो युवा। मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे
ज्याचे खांदे रुंद, हात सुंदर, तरुण, मेरूच्या शिखरासारखा — भीम मेला असं ऐकूनही माझ्या मनाला विश्वास बसत नाही.
अतित्यागी च योधी च क्षिप्रहस्तो दृढायुधः। प्रपत्तिमाँल्लब्धलक्षो रथयानविशारदः
तो अत्यंत उदार, पराक्रमी, जलद हाताचा, शस्त्रात निपुण, लक्ष्य साधण्यात पटाईत आणि रथ चालवण्यात कुशल होता.
दूरपाती त्वसंभ्रान्तो महावीर्यो महास्त्रवान्। अदीनात्मा नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्
तो दूरवर बाण मारणारा, कधीही न घाबरणारा, मोठ्या सामर्थ्याचा, महान अस्त्रधारी, मनाने धैर्यवान, श्रेष्ठ पुरुष आणि सर्व धनुर्धरांमध्ये सर्वोत्तम होता.