नावेक्षन्ते ह तं धर्मं धर्मात्मानोऽप्यहो विधेः। श्रुतवन्तोऽपि विद्वांसो धनवद्वशगा अहो
ते धर्माची काळजी घेत नाहीत, जरी ते धर्मात्मा असले तरी — हाय रे नशीब! विद्वान असूनही, ते धनाच्या अधीन आहेत.
साधूननाथान्धर्मिष्ठात्सत्यव्रतपरायणान्। नावेक्षन्ते महान्तोऽपि दैवं तेषां परायणम्
सज्जन, धर्मनिष्ठ, सत्यव्रती यांचे रक्षण मोठे लोकही करत नाहीत; कारण त्यांच्या नशिबावरच त्यांचा आधार आहे.
ते वयं धृतराष्ट्राय प्रेषयामो दुरात्मने। संवृत्तस्ते परः कामः पाण्डवान्दग्धवानसि
"चला, आपण त्या दुष्ट धृतराष्ट्राला सांगू, तुझे मनातले पूर्ण झाले, पांडव जळून गेले आहेत."
ततो व्यपोहमानास्ते पाण्डवार्थे हुताशनम्। निषादीं ददृशुर्दग्धां पञ्चपुत्रामनागसम्
पांडवांसाठी जळणारी आग बाजूला करत असताना, त्यांनी एक निषाद स्त्री आणि तिचे पाच निरपराध मुले जळलेली पाहिली.
इतः पश्यत कुन्तीयं दग्धा शेते तपस्विनी। पुत्रैः सहैव वार्ष्णेयी हन्तेत्याहुः स्म नागराः
"पाहा, कुंती आपल्या मुलांसह — ही वृष्णिकन्या — जळून इथे पडली आहे, हाय!" असे नगरवासी म्हणाले.
खनकेन तु तेनैव वेश्म शोधयता बिलम्। पांसुभिः पिहितं तच्च पुरुषैस्तैर्न लक्षितम्
पण त्या खोदणाऱ्याने केलेली बोगदा, मातीने झाकलेली होती, त्यामुळे घर शोधताना ती पुरुषांच्या लक्षात आली नाही.
ततस्ते प्रेषयामासुर्धृतराष्ट्राय नागराः। पाण्डवानग्निना दग्धानमात्यं च पुरोचनम्
मग नगरातील लोकांनी धृतराष्ट्राला कळवले की पांडव आणि मंत्री पुरोचन हे आगीत जळून गेले आहेत.
श्रुत्वा तु धृतराष्ट्रस्तद्राजा सुमहदप्रियम्। विनाशं पाण्डुपुत्राणां विललाप सुदुःखितः
राजा धृतराष्ट्राने पांडूच्या मुलांचा नाश झाल्याची ही भयंकर आणि दुःखद बातमी ऐकली, तेव्हा तो फारच दुःखी होऊन रडू लागला.
अन्तर्हृष्टमनाश्चासौ बहिर्दुःखसमन्वितः। अन्तःशीतो बहिश्चोष्णो ग्रीष्मेऽगाधह्वदोयथा
त्याच्या मनात आतून आनंद होता, पण बाहेरून तो दुःख दाखवत होता; जणू उन्हाळ्यातील खोल तळ्यासारखा, आतून थंड आणि बाहेरून गरम.
अद्य पाण्डुर्मृतो राजा मम भ्राता महायशाः। तेषु वीरेषु दग्धेषु मात्रा सह विशेषतः
आज पांडू मरण पावला — माझा प्रसिद्ध भाऊ; आणि हे वीरही, विशेषतः त्यांच्या आईसह, जळून गेले.
गच्छन्तु पुरुषाः शीघ्रं नगरं वारणावतम्। सत्कारयन्तु तान्वीरान्कुन्तीं राजसुतां च ताम्
माणसांनी पटकन वाराणावत या नगरात जावे आणि त्या वीरांना व कुंती या राजकन्येला योग्य सन्मान द्यावा.
ये च तत्र मृतास्तेषां सुहृदः सन्ति तानपि। कारयन्तु च कुल्यानि शुभ्राणि च बृहन्ति च
जे तिथे मरण पावले आणि ज्यांचे मित्र आहेत, त्यांनीही त्यांचे उत्तम आणि भव्य अंत्यसंस्कार करावेत.
मम दग्धा महात्मानः कुलवंशविवर्धनाः
माझे हे महान आत्म्याचे नातेवाईक, जे आपल्या वंशाचा मान वाढवतात, ते जळून गेले.
एवं गते मया शक्यं यद्यत्कारयितुं हितम्। पाण्डवानां च कुन्त्याश्च तत्सर्वं क्रियतां धनैः
आता हे घडून गेले आहे, तर पांडव आणि कुंती यांच्या भल्यासाठी जे काही करता येईल, ते सर्व धन वापरून करावे.
समेताश्च ततः सर्वे भीष्मेण सह कौरवाः। धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च गङ्गामभिमुखा ययुः
मग सर्व कौरव भीष्मासह एकत्र जमले; धृतराष्ट्र आणि त्याचे पुत्र गंगेच्या दिशेने गेले.
एकवस्त्रा निरानन्दा निराभरणवेष्टनः। उदकं कर्तुकामा वै पाण्डवानां महात्मनाम्
सर्वजण एकच वस्त्र घालून, आनंद हरपलेले, दागिने किंवा अलंकार न घालता, त्या महान पांडवांसाठी जलदान करण्यास गेले.
एवं गत्वा ततश्चक्रे ज्ञातिभिः परिवारितः। उदकं पाण्डुपुत्राणां धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः
तेथे जाऊन, नातेवाईकांनी वेढलेला धृतराष्ट्र, अंबिकेचा मुलगा, पांडूच्या मुलांसाठी जलदान करू लागला.
रुरुदुः सहिताः सर्वे भृशं शोकपरायणाः। हा युधिष्ठिर कौरव्य हा भीम इति चापरे
सर्वजण एकत्रितपणे फार दुःखात बुडाले आणि जोरजोराने रडू लागले; काही म्हणू लागले, 'हाय युधिष्ठिरा, कुरुवंशाचा!' 'हाय भीमा!' असे इतरांनी हाक मारली.
हा फल्गुनेति चाप्यन्ये हा यमाविति चापरे। कुन्तीमार्ताश्च शोचन्त उदकं चक्रिरे जनाः
काहींनी 'हाय फाल्गुन!' असे, तर काहींनी 'हाय जुळी मुले!' असे हाक मारली; कुंतीसाठी दुःखी झालेले लोक जलदान करत होते.
अन्ये पौरजनाश्चैवमन्वशोचन्त पाण्डवान्। विदुरस्त्वल्पशश्चक्रे शोकं वेद परं हि सः
इतर नगरातील लोकही पांडवांसाठी अशाच प्रकारे शोक करत होते; पण विदुर फक्त थोडेच दुःख दाखवत होता, कारण त्याला खरी गोष्ट माहीत होती.
विदुरो धृतराष्ट्रस्य जानन्सर्वं मनोगतम्। तेनायं विधिना सृष्टः कुटिलः कपटाशयः
विदुराला धृतराष्ट्राच्या मनातील सर्व गोष्टी माहीत होत्या; हे वाकडे आणि कपटी कारस्थान त्यानेच रचले आहे, हे विदुर समजून गेला.
इत्येवं चिन्तयन्राजन्विदुरो विदुषां वरः। लोकानां दर्शयन्दुःखं दुःखितैः सह बान्धवैः
राजा, विद्वानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला विदुर असेच विचार करत होता आणि दुःखी नातेवाईकांसह, जगाला दुःख दाखवत होता.
मनसाऽचिन्तयत्पार्थान्कियद्दूरं गता इति। सहिताः पाण्डवाः पुत्रा इति चिन्तापरोऽभवत्
त्याच्या मनात विचार आला, पांडव किती दूर गेले असतील? त्याला खात्री होती की पांडव आपापसात एकत्रितपणे जिवंत आहेत.
ततः प्रव्यथितो भीष्मः पाण्डुराजसुतान्मृतान्। सह मात्रेति तच्छ्रुत्वा विललाप रुरोद च
मग भीष्माला हे कळल्यावर की पांडुराजाचे पुत्र त्यांच्या आईसह मरण पावले, तो फारच व्याकुळ झाला आणि रडू लागला.
हा युधिष्ठिर हा भीम हा धनञ्जय हा यमौ। हा पृथे सह पुत्रैस्त्वमेकरात्रेण स्वर्गता
अरे युधिष्ठिरा! अरे भीमा! अरे धनंजया! अरे दोन्ही भावांनो! अरे पृथेला, तू आपल्या मुलांसह एका रात्रीत स्वर्गात गेलीस.
मात्रा सह कुमारास्ते सर्वे तत्रैव संस्थिताः। न हि तौ नोत्सहेयातां भीमसेनधनञ्जयौ
मुलं आणि आई एकत्र तिथेच आहेत; कारण भीमसेन आणि धनंजय यांना कुणीही सहज जिंकू शकत नाही.
तरसा वेगितात्मानौ निर्भेत्तुमपि मन्दरम्। परासुत्वं न पश्यामि पृथायाः सह पाण्डवैः
हे दोघं इतके वेगवान आणि बलवान की, त्यांनी मंदार पर्वतही फोडला असता; पृथेला आणि पांडवांना हरवणं अशक्यच वाटतं.
सर्वथा विकृतं तत्तु यदि ते निधनं गताः। धर्मराजः स निर्दिष्टो ननु विप्रैर्युधिष्ठिरः
जर खरंच त्यांचा अंत झाला असेल, तर हे अगदीच अनैसर्गिक आहे; ब्राह्मणांनी युधिष्ठिराला धर्मराज म्हणून ओळखलं नव्हतं का?
पृथिव्यां च रथिश्रेष्ठो भविता स धनञ्जयः। सत्यव्रतो धर्मदत्तः सत्यवाक्छुभलक्षणः
या पृथ्वीवर धनंजय हा सर्वात श्रेष्ठ रथी होणार होता, तो नेहमी सत्य बोलणारा, धर्माला वाहिलेला आणि शुभ चिन्हांनी युक्त होता.
कथं कालवशं प्राप्तः पाण्डवेयो युधिष्ठिरः। आत्मानमुपमां कृत्वा परेषां वर्तते तु यः
पांडुपुत्र युधिष्ठिर, जो नेहमी दुसऱ्याशी स्वतःसारखं वागतो, तो काळाच्या अधीन कसा झाला?