स तु संचिन्तयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना। प्राप्तकालमिदं मन्ये पाण्डवानां विनाशने
तो मनात फार खुश होऊन विचार करू लागला, 'पांडवांचा नाश करण्याची वेळ आली आहे असं मला वाटतं.'
तमस्यान्तर्गतं भावं विज्ञाय कुरुपुङ्गवः। चिन्तयामास मतिमान्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः
त्याच्या मनातला हा गुप्त हेतू ओळखून, धर्मपुत्र युधिष्ठिर, तो बुद्धिमान कुरुवंशाचा नेता, विचार करू लागला.
पुरोचने तथा हृष्टे कौन्तेयोऽथ युधिष्ठिरः। भीमसेनार्जुनौ चोभौ यमौ प्रोवाच धर्मवित्
पुरोचन आनंदी असताना, कुंतीपुत्र युधिष्ठिर, जो धर्म जाणणारा आहे, त्याने भीम, अर्जुन आणि दोन्ही जुडवा भावांना बोलावून सांगितलं.
अस्मानयं सुविश्वस्तान्वेत्ति पापः पुरोचनः। वञ्चितोऽयं नृशंसात्मा कालं मन्ये पलायने
'हा दुष्ट पुरोचन आपल्याला अगदी विश्वासात आहे असं समजतो; पण तो फसला आहे, कारण त्याचं मन निर्दयी आहे. मला वाटतं, आता आपल्याला पळून जाण्याची वेळ आली आहे.'
आयुधागारमादीप्य दग्ध्वा चैव पुरोचनम्। षट्प्राणिनो निधायेह द्रवामोऽनभिलक्षिताः
'शस्त्रागाराला आग लावून, पुरोचनाला जाळून, इथे सहा जीव सोडून, आपण कुणालाही न कळता निघून जाऊ.'
अथ दानापदेशेन कुन्ती ब्राह्मणभोजनम्। चक्रे निशि महाराज आजग्मुस्तत्र योषितः
मग दान देण्याच्या निमित्ताने कुंतीने रात्री ब्राह्मणांसाठी जेवणाचं आयोजन केलं, राजन, आणि तिथे अनेक स्त्रिया आल्या.
ता विहृत्य यथाकामं भुक्त्वा पीत्वा च भारत। जग्मुर्निशिं गृहानेव समनुज्ञाप्य माधवीम्
त्या स्त्रिया मनासारखं खाऊन-पिऊन आनंद घेत, भारत, आणि मग माधवीची परवानगी घेऊन त्या रात्री आपल्या घरी परतल्या.
पुरोचनप्रणिहिता पृथां या सेवते सदा। निषादी दुष्टहृदया नित्यमन्तरचारिणी
एक निषादी स्त्री, जिला पुरोचनाने नेमलं होतं, ती नेहमी पृथेची सेवा करायची; तिचं मन वाईट होतं आणि ती घरात नेहमी फिरायची.
निषादी पञ्चपुत्रा सा तस्मिन्भोज्ये यदृच्छया। पुराभ्यासकृतस्नेहा सखी कुन्त्याः सुतैः सह
ती निषादी, तिचे पाच मुलं घेऊन, योगायोगाने त्या जेवणाला आली होती; पूर्वीपासूनची ओळख असल्याने ती कुंतीची आणि तिच्या मुलांची मैत्रीण होती.
आनीय मधुमूलानि फलानि विविधानि च। अन्नार्थिनी समभ्यागात्सपुत्रा कालचोदिता। सुपापा पञ्चपुत्रा च सा पृथायाः सखी मता
ती मध, मूळं आणि वेगवेगळी फळं घेऊन, खायला मिळावं म्हणून, आपल्या मुलांसह तिथे आली, काळाने तिला तिथे आणलं; ती वाईट असली तरी पाच मुलांसह पृथेची मैत्रीण मानली जायची.
सा पीत्वा मदिरां मत्ता सपुत्रा मदविह्वला। सह सर्वैः सुतै राजंस्तस्मिन्नेव निवेशने
ती दारू प्यायली, नशेत चूर झाली, आणि तिचे सर्व मुलंही नशेत होते; ती आणि तिची मुलं त्या घरातच राहिली, राजन.
सुष्वाप विगतज्ञाना मृतकल्पा नराधिप। अथ प्रवाते तुमुले निशि सुप्ते जने तदा
ती पूर्णपणे शुद्ध हरपून, जणू मेलीच आहे असं वाटावं, अशी झोपली; आणि मग रात्री जोराचा वारा सुटला, सगळे झोपले होते.
तदुपादीपयद्भीमः शेते यत्र पुरोचनः। ततो जतुगृहद्वारं दीपयामास पाण्डवः
मग भीमाने जिथे पुरोचन झोपला होता तिथे आग लावली; त्यानंतर पांडवाने त्या लाक्षागृहाच्या दाराला पेटवून दिलं.
समन्ततो ददौ पश्चादग्निं तत्र निवेशने। `पूर्वमेव गृहं शोध्य भीमसेनो महामतिः
मग भीमसेनाने आधी घर नीट तपासून पाहिलं आणि नंतर त्या घराच्या चहुबाजूंनी आणि मागच्या बाजूनेही आग लावली.
पाण्डवैः सहितां कुन्तीं प्रावेशयत तद्बिलम्। दत्त्वाग्निं सहसा भीमो गृहे तत्परितः सुधीः
भीमाने कुंती आणि पांडवांना त्या बोगद्यातून आत नेलं; मग त्याने झटपट घराच्या सर्व बाजूंनी आग लावली.
गृहस्थं द्रविणं गृह्य निर्जगाम बिलेन सः।' ज्ञात्वा तु तद्गृहं सर्वमादीप्तं पाण्डुनन्दनाः
घरातलं द्रव्य घेऊन तो त्या बोगद्यातून बाहेर पडला; आणि पांडुपुत्रांनी पाहिलं की सगळं घर पेटलं आहे.
सुरङ्गां विविशुस्तूर्णं मात्रा सार्धमरिन्दमाः। ततः प्रतापः सुमहाञ्छब्दश्चैव विभावसोः
ते शत्रूंना हरवणारे पांडव आपल्या आईसोबत पटकन त्या गुप्त बोगद्यात शिरले; मग त्या आगीतून मोठा उष्णता आणि प्रचंड आवाज उठला.
प्रादुरासीत्तदा तेन बुबुधे स जनव्रजः। तदवेक्ष्य गृहं दीप्तमाहुः पौराः कृशाननाः
त्या वेळी त्या ज्वाळा आणि गोंगाटामुळे गावातले लोक सावध झाले; घर पेटलेलं पाहून, ते लोक घाबरून म्हणू लागले—
दुर्योधनप्रयुक्तेन पापेनाकृतबुद्धिना। गृहमात्मविनाशाय कारितं दाहितं च तत्
‘दुष्ट आणि वाईट विचार असलेल्या दुर्योधनाच्या सांगण्यावरून हे घर त्यांच्या नाशासाठी बांधलं गेलं आणि आता ते जळून खाक झालं.’
अहो धिग्धृतराष्ट्रस्य बुद्धिर्नातिसमञ्जसा। यः शुचीन्पाण्डुदायादान्दाहयामास शत्रुवत्
‘अरेरे, धृतराष्ट्राची बुद्धी किती चुकीची आहे! त्याने निष्पाप पांडुपुत्रांना शत्रूसारखं जाळून टाकलं.’
दिष्ट्या त्विदानीं पापात्मादग्ध्वा दग्धः पुरोचनः। अनागसः सुविश्वस्तान्यो ददाह नरोत्तमान्
‘पापी पुरोचनाने जरी दुसऱ्यांना जाळलं, तरी शेवटी तो स्वतःही जळून मेला; तो निरपराध आणि विश्वासू असताना त्याने उत्तम पुरुषांना जाळलं.’
एवं ते विलपन्ति स्म वारणावतका जनाः। परिवार्य गृहं तच्च तस्थू रात्रौ समन्ततः
अशा प्रकारे वाराणावतचे लोक रडत होते आणि त्या घराभोवती उभे राहून, रात्रभर तिथेच थांबले.
पाण्डवाश्चापि ते सर्वे सह मात्रा सुदुःखिताः। बिलेन तेन निर्गत्य जग्मुर्द्रुतमलक्षिताः
पण सर्व पांडव आणि त्यांची दुःखी आई त्या बोगद्यातून बाहेर पडले आणि कुणाच्याही लक्षात न येता झपाट्याने निघून गेले.
तेन निद्रोपरोधेन साध्वसेन च पाण्डवाः। न शेकुः सहसा गन्तुं सह मात्रा परन्तपाः
थकवा आणि भीतीमुळे पांडवांना आपल्या आईसोबत लगेच पुढे जाता आलं नाही.
भीमसेनस्तु राजेन्द्र भीमवेगपराक्रमः। जगाम भ्रातॄनादाय सर्वान्मातरमेव च
पण भीमसेन, ज्याच्यात प्रचंड वेग आणि सामर्थ्य होतं, त्याने आपल्या सर्व भावांना आणि आईलाही उचलून घेतलं.
स्कन्धमारोप्य जननीं यमावङ्केन वीर्यवान्। पार्थौ गृहीत्वा पाणिभ्यां भ्रातरौ सुमहाबलः
त्या बलाढ्य भीमाने आईला खांद्यावर घेतलं, युधिष्ठिर आणि अर्जुनाला मांडीवर बसवलं आणि इतर दोन भावांना हातात धरलं.
उरसा पादपान्भञ्जन्महीं पद्भ्यां विदारयन्। स जगामाशु तेजस्वी वातरंहा वृकोदरः
छातीने झाडं तोडत आणि पायांनी जमीन फाडत, तेजस्वी व्रिकोदर वाऱ्यासारखा वेगाने पुढे गेला.
एतस्मिन्नेव काले तु यथासंप्रत्ययं कविः। विदुरः प्रेषयामास तद्वनं पुरुषं शुचिम्
त्याच वेळी, आपल्या योजनेप्रमाणे, विदुराने एक विश्वासू आणि शुद्ध मनाचा माणूस त्या वनात पाठवला.
आत्मनः पाण्डवानां च विश्वास्यं ज्ञातपूर्वकम्। गङ्गासंतरणार्थाय ज्ञाताभिज्ञानवाचिकम्
तो माणूस विदुर आणि पांडव दोघांनाही आधीपासून ओळखीचा आणि विश्वासू होता; गंगा ओलांडण्यासाठी तो ओळखीचं खूण घेऊन गेला.
स गत्वा तु यथोद्देशं पाण्डवान्ददृशे वने। जनन्या सह कौरव्याननयज्जाह्नवीतटम्
तो माणूस सांगितलेल्या ठिकाणी गेला आणि पांडवांना जंगलात भेटला; मग त्याने त्यांची आईसह त्या कौरववंशीयांना जाह्नवीच्या काठी नेलं.