आशीविषैर्महाघोरैः सर्पैस्तैः किं न दंशितः। प्रमाणकोट्यां संगृह्य निद्रापरवशे मयि
त्या भयंकर, विषारी सापांनी, जे असंख्य होते, मी झोपेत असताना मला का चावलं नाही?
सर्पैर्दृष्टिविषैर्गोरैर्गङ्गायां शूलसन्ततौ। किं तैर्न पातितो भूप तदा किं मृतवानहम्
त्या भयंकर विष असलेल्या सापांनी मला गंगेच्या पाण्यात, भाल्यांच्या गर्दीत का टाकलं नाही, राजन? मी तेव्हा का मेलो नाही?
आपत्सु तासु घोरासु दुष्प्रयुक्तासु पापिभिः। अस्मानरक्षद्यो देवो जगद्यस्य वशे स्थितम्
त्या भयंकर संकटांत, पापी लोकांनी केलेल्या त्रासात, ज्याच्या हातात सगळं जग आहे, त्या देवाने आपली रक्षा केली.
चराचरात्मकं सोऽद्य यातः कुत्र नृपोत्तम। यावत्सोढव्यमस्माभिस्तावत्सोढास्मि यत्नतः
ज्याच्यात सगळं जड आणि जंगम आहे, तो आज कुठे गेला, राजश्रेष्ठ? आपण जिथपर्यंत सहन करू शकतो, तिथपर्यंत प्रयत्नपूर्वक सहन करू.
यदा न शक्ष्यतेऽस्माभिस्तदा पश्याम नो हितम्। किं द्रष्टव्यमिहास्माभिर्विगृह्य तरसा बलात्
जेव्हा आपल्याला शक्य होणार नाही, तेव्हा आपण आपल्यासाठी काय योग्य आहे ते पाहू. जोरजबरदस्तीने भांडून आपल्याला इथे काय मिळणार आहे?
सान्त्ववादेन दानेन भेदेनापि यतामहे। अर्धराज्यस्य संप्राप्त्यै ततो दण्डः प्रशस्यते
गोड बोलून, दान देऊन, किंवा फूट पाडून, आपण अर्ध्या राज्यासाठी प्रयत्न करू. त्यानंतरच बळाचा वापर करावा.
तस्मात्सहैव वस्तव्यं तन्मनोर्पितशल्यवत्। दर्शयित्वा पृथक् क्वापि न गन्तव्यं सुभीतवत्
म्हणून, मनात दुखः घेऊन आपण सगळ्यांनी एकत्रच राहावं. आपली ओळख दाखवून, भीतीपोटी कुठेही वेगळं जाऊ नये.
इह यत्तैर्निराकारैर्वस्तव्यमिति रोचये। अप्रमत्तैर्विचिन्वद्भिर्गतिमिष्टां ध्रुवामितः
इथे, त्यांच्या गूढ हेतूंनुसार राहणं मला मान्य आहे. आपण सतर्क राहून, इथून बाहेर पडायचा योग्य आणि निश्चित मार्ग शोधू.
यदि विन्देत चाकारमस्माकं स पुरोचनः। क्षिप्रकारी ततो भूत्वा प्रसह्यापि दहेत्ततः
जर पुरोचनाने आपली योजना ओळखली, तर तो पटकन काहीतरी करून आपल्याला जबरदस्तीने जाळू शकतो.
नायं बिभेत्युपक्रोशादधर्माद्वा पुरोचनः। तथा हि वर्तते मन्दः सुयोधनवशे स्थितः
हा पुरोचन ना अपमानाला घाबरतो, ना अधर्माला. तो मूर्ख असून, सुयोधनाच्या आज्ञेत वागत असतो.
अपि चायं प्रदग्धेषु भीष्मोऽस्मासु पितामहः। कोपं कुर्यात्किमर्थं वा कौरवान्कोपयीत सः
आपण जळलोच, तरी आपल्या पितामह भीष्म आपल्यावर का रागावतील? ते कौरवांवर राग का काढतील?
अथवापीह दग्धेषु भीष्मोऽस्माकं पितामहः। धर्म इत्येव कुप्येरन्ये चान्ये कुरुपुङ्गवाः
किंवा, इथे आपण जळलो, तरी आपले पितामह भीष्म आणि इतर कौरव श्रेष्ठ, हे फक्त धर्माचं कारण म्हणूनच रागावतील.
उपपन्नं तु दग्धेषु कुलवंशानुकीर्तिताः। कुप्येरन्यदि धर्मज्ञास्तथान्ये कुरुपुङ्गवाः
खरंच, आपण जळलो, तर कुलाचा मान राखणारे आणि धर्म जाणणारे, तसेच इतर कौरव श्रेष्ठ, योग्यच रागावतील.
वयं तु यदि दाहस्य बिभ्यतः प्रद्रवेमहि। स्पशैर्नो घातयेत्सर्वान्राज्यलुब्धः सुयोधनः
पण आपण जाळण्याच्या भीतीने पळून गेलो, तर सुयोधन, जो राज्यासाठी लालायित आहे, तो आपल्याला सगळ्यांना पळपुटे समजून मारून टाकेल.
अपदस्थान्पदे तिष्ठन्नपक्षान्पक्षसंस्थितः। हीनकोशान्महाकोशः प्रयोगैर्घातयेद्ध्रुवम्
जो जागेवर आहे तो पळणाऱ्यांना, ज्याच्याकडे साथ आहे तो एकट्यांना, ज्याच्याकडे मोठा खजिना आहे तो दुर्बलांना, आपल्या उपायांनी नक्कीच संपवेल.
तदस्माभिरिमं पापं तं च पापं सुयोधनम्। वञ्चयद्भिर्निवस्तव्यं छन्नं वीर क्वचित्क्वचित्
म्हणून, वीर, आपण इथेच राहून, या पापी पुरोचनाला आणि सुयोधनाला फसवत, आपली ओळख लपवत राहावं.
ते वयं मृगयाशीलाश्चराम वसुधामिमाम्। तथा नो विदिता मार्गा भविष्यन्ति पलायतां
आम्ही शिकार करण्याची सवय असलेले या पृथ्वीवर हिंडू. असे फिरत राहिल्याने पळून जाण्याचे रस्ते आपोआप आपल्याला माहीत होतील.
भौमं च बिलमद्यैव करवाम सुसंवृतम्। गूढोद्गतान्न नस्तत्र हुताशः संप्रधक्ष्यति
आजच आपण एक गुप्त आणि नीट लपवलेले भूमिगत बिळ तयार करूया. तिथे आपण गुपचूप बाहेर पडलो, तर आपल्याला आग काहीच करणार नाही.
द्रवतोऽत्र यथा चास्मान्न बुध्येत पुरोचनः। पौरो वापि जनः कश्चित्तथा कार्यमतन्द्रितैः
आपण पळत असताना पुरोचन किंवा गावातील कुणालाही आपली कल्पना येऊ नये, म्हणून दक्षतेने काम करावे.
विदुरस्य सुहृत्कश्चित्खनकः कुशलः क्वचित्। विविक्ते पाण्डवान्राजन्निदं वचनमब्रवीत्
राजा, एके ठिकाणी विदुराचा एक विश्वासू आणि कुशल खणणारा मित्र पांडवांना म्हणाला—
प्रहितो विदुरेणास्मि खनकः कुशलो ह्यहम्। पाण्डवानां प्रियं कार्यमिति किं करवाणि वः
माझी नेमणूक विदुरांनी केली आहे. मी कुशल खणणारा आहे. पांडवांना जे प्रिय आहे ते करण्यासाठी आलो आहे. मला काय करावे ते सांगा.
प्रच्छन्नं विदुरेणोक्तं प्रियं यन्म्लेच्छभाषया। त्वया च तत्तथेत्युक्तमेतद्विश्वासकारणम्
विदुरांनी गुप्तपणे म्लेच्छ भाषेत जे सांगितले आणि तुम्ही ते खरे आहे असे मान्य केले, त्यामुळेच मला तुमच्यावर विश्वास आहे.
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां रात्रावस्यां पुरोचनः। भवनस्य तव द्वारि प्रदास्यति हुताशनम्
कृष्णपक्षातील चतुर्दशीच्या रात्री पुरोचन तुझ्या घराच्या दाराशी आग लावणार आहे.
मात्रा सह प्रदग्धव्याः पाण्डवाः पुरुषर्षभाः। इति व्यवसितं तस्य धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः
पांडव आणि त्यांची आई यांना जाळायचे, असा धृतराष्ट्रपुत्राच्या दुष्ट मनाचा निश्चय झाला आहे.
उवाच तं सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अभिजानामि सौम्य त्वां सुहृदं विदुरस्य वै
सत्यधृती कुंतीपुत्र युधिष्ठिर त्याला म्हणाला— 'मृदु, मी तुला विदुराचा मित्र म्हणून ओळखतो.'
शुचिमाप्तं प्रियं चैव सदा च दृढभक्तिकम्। न विद्यते कवेः किंचिदविज्ञातं प्रयोजनम्
तू शुद्ध, विश्वासू, प्रिय आणि नेहमीच निष्ठावान आहेस. कवीच्या हेतूंपैकी तुला काहीही अज्ञात नाही.
यथा तस्य तथा नस्त्वं निर्विशेषा वयं त्वयि। भवतश्च यथा तस्य पालयास्मान्यथा कविः
जसा तो तुझ्याशी आहे, तसेच आम्हीही तुझ्याशी आहोत—कसलाही फरक नाही. जसा तो तुझी काळजी घेतो, तशीच आमचीही घे.
इदं शरणमाग्नेयं मदर्थमिति मे मतिः। पुरोचनेन विहितं धार्तराष्ट्रस्य शासनात्
माझ्या मते हे अग्नीचे जाळे माझ्यासाठीच पुरोचनाने धृतराष्ट्रपुत्राच्या आज्ञेने तयार केले आहे.
स पापः कोशवांश्चैव ससहायश्च दुर्मतिः। अस्मानपि च पापात्मा नित्यकालं प्रबाधते
तो दुष्ट, श्रीमंत आणि साथीदारांसह, नेहमीच आपल्याला त्रास देतो; तो पापी माणूस सतत आपल्याला छळतो.
स भवान्भोक्षयत्वस्मान्यत्नेनास्माद्धुताशनात्। अस्मास्विह हि दग्धेषु सकामः स्यात्सुयोधनः
म्हणून तू प्रयत्नपूर्वक आम्हाला या आगीतून वाचव. कारण इथे आम्ही जळलो, तर सुयोधनाचा हेतू साधेल.