तांस्तथा वादिनः पौरान्दुःकितान्दुःखकर्शितः। उवाच मनसा ध्यात्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः
दुःखी आणि दुःखाने थकलेल्या त्या नागरिकांनी असे बोलल्यावर, धर्मराज युधिष्ठिर मनात विचार करून त्यांना म्हणाले.
पिता मान्यो गुरुः श्रेष्ठो यदाह पृथिवीपतिः। अशङ्कमानैस्तत्कार्यमस्माभिरिति नो व्रतम्
राजा, म्हणजे आमचे वडील, हे मान्य आणि श्रेष्ठ गुरु आहेत. त्यांनी जे सांगितले, ते आम्ही कोणतीही शंका न ठेवता करणे हेच आमचे व्रत आहे.
भवन्तः सुहृदोऽस्माकं यात कृत्वा प्रदक्षिणम्। प्रतिनन्द्य तथाऽऽशीर्भिर्निवर्तध्वं यथागृहम्
आपण आमचे मित्र आहात. आमची प्रदक्षिणा करून, शुभाशीर्वाद देऊन, आपल्या आपल्या घरी परत जा.
यदा तु कार्यमस्माकं भवद्भिरुपपत्स्यते। तदा करिष्यथास्माकं प्रियाणि च हितानि च
आम्हाला तुमच्या मदतीची गरज पडेल तेव्हा, तुम्ही आमच्यासाठी प्रिय आणि हितकारक असेच वागा.
एवमुक्तास्तदा पौराः कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्। आशीर्भिश्चाभिनन्द्यैताञ्जग्मुर्नगरमेव हि
युधिष्ठिराने असे सांगितल्यावर, त्या नागरिकांनी त्यांची प्रदक्षिणा केली, शुभाशीर्वाद दिले आणि मग आपल्या नगरात परत गेले.
पौरेषु विनिवृत्तेषु विदुरः सर्वधर्मवित्। बोधयन्पाण्डवश्रेष्ठमिदंवचनमब्रवीत्
नागरिक परत गेल्यावर, सर्व धर्म जाणणारा विदुर, पांडवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या युधिष्ठिराला उपदेश करण्यासाठी म्हणाला.
प्राज्ञः प्राज्ञं प्रलापज्ञः प्रलापज्ञमिदं वचः। यो जानाति परप्रज्ञां नीतिशास्त्रानुसारिणीम्। विज्ञायेह तथा कुर्यादापदं निस्तरेद्यथा
ज्ञानी माणूस ज्ञानीशी बोलतो, वाक्पटू वाक्पटूशी बोलतो. जो दुसऱ्याच्या मनाचा वेध घेऊ शकतो आणि नीतीशास्त्र जाणतो, त्याने योग्य वेळी तसेच वागावे, म्हणजे संकटावर मात करता येईल.
अलोहं निशितं शस्त्रं शरीपरिकर्तनम्। यो वेत्ति न तु तं घ्नन्ति प्रतिघातविदं द्विषः
लोखंडाचे धारदार शस्त्र शरीर कापते हे ज्याला माहीत आहे, आणि त्याचा प्रतिकार कसा करावा हेही ज्याला ठाऊक आहे, त्याला शत्रू मारू शकत नाहीत.
कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च महाकक्षे बिलौकसः। न दहेदिति चात्मानं यो रक्षति स जीवति
जो मोठ्या गुहेत राहतो, गुहा उद्ध्वस्त करणाऱ्या आणि थंडी घालवणाऱ्यापासून वाचतो, आणि स्वतःला जळू देत नाही, तोच जगतो.
नाचक्षुर्वेत्ति पन्थानं नाचक्षुर्विन्दते दिशः। नाधृतिर्भूतिमाप्नोति बुध्यस्वैवं प्रबोधितः
डोळ्यांना मार्ग कळत नाही, दिशा सापडत नाही; ठाम निश्चयाशिवाय संपत्ती मिळत नाही — हे समजून घे.
अनाप्तैर्दत्तमादत्ते नरः शस्त्रमलोहजम्। श्वाविच्छरणमासाद्य प्रमुच्येत हुताशनात्
परक्यांनी दिलेले लोखंडाचे शस्त्र मनुष्य उचलू शकतो; कुत्र्याच्या छायेत पोहोचल्यावर तो ज्वाळांतून सुटू शकतो.
चरन्मार्गान्विजानाति नक्षत्रैर्विन्दते दिशः। आत्मना चात्मनः पञ्च पीडयन्नानुपीड्यते
मार्गावरून चालल्यावर तो कसा आहे हे कळते; तारकांवरून दिशा समजतात; आणि स्वतःच्या पाच इंद्रियांना आवर घातल्यास, मनुष्य कोणाच्याही ताब्यात राहत नाही.
एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो युधिष्ठिरः। विदुरं विदुषां श्रेष्ठं ज्ञातमित्येव पाण्डवः
अशा प्रकारे बोलल्यावर धर्मराज युधिष्ठिराने विदुराला, जो विद्वानांमध्ये श्रेष्ठ होता, "हे समजलं," असं सांगितलं.
अनुशिक्ष्यानुगम्यैतान्कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्। पाण्डवानभ्यनुज्ञाय विदुरः प्रययौ गृहान्
विदुराने त्यांना योग्य ते शिकवलं, त्यांच्या मागे गेला, त्यांना प्रदक्षिणा घातली आणि पांडवांची परवानगी घेऊन आपल्या घरी निघून गेला.
निवृत्ते विदुरे चापि भीष्मे पौरजने तथा। अजातशत्रुमासाद्य कुन्ती वचनमब्रवीत्
विदुर, भीष्म आणि नगरातील लोक निघून गेल्यावर, कुंतीने अजतशत्रू युधिष्ठिराजवळ जाऊन बोलली.
क्षत्ता यदब्रवीद्वाक्यं जनमध्येऽब्रुवन्निव। त्वया च स तथेत्युक्तो जानीमो न च तद्वयम्
क्षत्ताने जे काही लोकांसमोर बोलल्यासारखं सांगितलं, त्यावर तू 'तसं होऊ द्या' असं उत्तर दिलंस; पण आम्हाला ते काय होतं हे माहीत नाही.
यदीदं शक्यमस्माभिर्ज्ञातुं नैव च दोषवत्। श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं संवादं तव तस्य च
हे आम्हाला जाणून घेणं शक्य असेल आणि त्यात काही दोष नसेल, तर मला तुझं आणि त्याचं सगळं संभाषण ऐकायचं आहे.
विषादग्नेश्च बोद्धव्यमिति मां विदुरोऽब्रवीत्। पन्थानो वेदितव्याश्च नक्षत्रैश्च तथा दिशः। `कुड्याश्चविदिताःकार्याःस्याच्छुद्धिरितिचाब्रवीत्
विदुराने मला सांगितलं, "विषाचा अग्नी ओळखावा, ताऱ्यांवरून दिशा समजून घ्याव्यात, अज्ञात भिंती तयार कराव्यात आणि शुद्धता राखावी."
जितेन्द्रियश्च वसुधां प्राप्स्यतीति च मेऽब्रवीत्। विज्ञातमिति तत्सर्वं प्रत्युक्तो विदुरो मया
त्याने असंही सांगितलं, "ज्याने आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवला तो पृथ्वी मिळवेल." मी विदुराला उत्तर दिलं, "हे सर्व समजलं आहे."
अष्टमेऽहनि रोहिण्यां प्रयाताः फाल्गुनस्य ते। वारणावतमासाद्य ददृशुर्नागरं जनम्
फाल्गुन महिन्यातील आठव्या दिवशी, रोहिणी नक्षत्र असताना, ते निघाले आणि वारणावतला पोहोचल्यावर त्यांनी नगरातील लोकांना पाहिलं.
ततः सर्वाः प्रकृतयो नगराद्वारणावतात्। सर्वमङ्गलसंयुक्ता यथाशास्त्रमतन्द्रिताः
मग वारणावत नगरीतील सर्व अधिकारी, शुभचिन्हांनी युक्त होऊन, शास्त्रानुसार आणि मन लावून उपस्थित राहिले.
श्रुत्वाऽगतान्पाण्डुपुत्रान्नानायानैः सहस्रशः। अभिजग्मुर्नरश्रेष्ठाञ्श्रुत्वैव परया मुदा
पांडुपुत्र आलेत हे ऐकून, हजारो लोक विविध वाहनांनी मोठ्या आनंदाने, श्रेष्ठ पुरुषांना भेटायला आले.
ते समासाद्य कौन्तेयान्वारणावतका जनाः। कृत्वा जयाशिषः सर्वे परिवार्योपतस्थिरे
त्या वारणावतच्या लोकांनी कुंतीपुत्रांना भेटून, सर्वांनी विजयाच्या शुभेच्छा दिल्या आणि त्यांना वेढून उभे राहिले.
तैर्वृतः पुरुषव्याघ्रो धर्मराजो युधिष्ठिरः। विबभौ देवसङ्काशो वज्रपाणिरिवामरैः
त्या लोकांनी वेढलेला धर्मराज युधिष्ठिर, पुरुषांमध्ये वाघासारखा, अमरांमध्ये वज्रधारीसारखा तेजस्वी दिसत होता.
सत्कृताश्चैव पौरैस्ते पौरान्सत्कृत्य चानघ। अलङ्कृतं जनाकीर्णं विविशुर्वारणावतम्
नगरवासीयांनी त्यांचा सन्मान केला आणि त्यांनीही नगरवासीयांचा आदर केला. मग सजवलेलं, लोकांनी गजबजलेलं वारणावत त्यांनी प्रवेश केला.
ते प्रविश्य पुरीं वीरास्तूर्णं जग्मुरथो गृहान्। ब्राह्मणानां महीपाल रतानां स्वेषु कर्मसु
ते वीर नगरात शिरून लगेचच आपल्या घराकडे गेले. ब्राह्मण, राजे आणि आपल्या कर्तव्याशी प्रेम असणारेही तसेच गेले.
नगराधिकृतानां च गृहाणि रथिनां वराः। उपतस्थुर्नरश्रेष्ठा वैश्यशूद्रगृहाण्यपि
रथ चालवणारे श्रेष्ठ लोक नगराधिकार्यांच्या घरांना आणि वैश्य, शूद्र यांच्या घरांनाही भेट देऊ लागले.
अर्चिताश्च नरैः पौरैः पाण्डवा भरतर्षभ। जग्मुरावसथं पश्चात्पुरोचनपुरःसराः
लोकांनी आणि नगरवासीयांनी पांडवांचा सन्मान केला. मग पांडव, पुरोचनाच्या पुढे राहून, आपल्या निवासस्थानी गेले.
तेभ्यो भक्ष्याणि पानानि शयनानि शुभानि च। आसनानि च मुख्यानि प्रददौ स पुरोचनः
पुरोचनाने त्यांना खाण्यापिण्याच्या वस्तू, उत्तम झोपायची व्यवस्था आणि चांगली आसने दिली.
तत्र ते सत्कृतास्तेन सुमहार्हपरिच्छदाः। उपास्यमानाः पुरुषैरूषुः पुरनिवासिभिः
तेथे त्यांना पुरोचनाने फार मौल्यवान वस्तूंनी सन्मानित केलं, नगरातील लोकांनी त्यांची सेवा केली आणि ते तिथे राहू लागले.