सर्वा मातॄस्तथाऽऽपृच्छ्य कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्। प्रकृतीरपि सर्वाश्च प्रययुर्वारणावतम्
सर्व मातांना निरोप देऊन, त्यांना प्रदक्षिणा घालून, आपले लोक घेऊन ते वाराणावतला निघाले.
विदुरश्च महाप्राज्ञस्तथाऽन्ये कुरुपुङ्गवाः। पौराश्च पुरुषव्याघ्रानन्वीयुः शोककर्शिताः
विदुर आणि इतर कुरुवंशातील थोर लोक, तसेच नगरातील लोक, दुःखाने व्याकुळ होऊन त्या वाघासारख्या पुरुषांच्या मागे गेले.
तत्र केचिद्ब्रुवन्ति स्म ब्राह्मणा निर्भयास्तदा। दीनान्दृष्ट्वा पाण्डुसुतानतीव भृशदुःखिताः
तेव्हा काही निर्भय ब्राह्मण, पांडवपुत्रांना खूप दुःखी पाहून, बोलू लागले.
विषमं पश्यते राजा सर्वथा स सुमन्दधीः। कौरव्यो धृतराष्ट्रस्तु न च धर्मं प्रपश्यति
राजा अत्यंत मंदबुद्धीने अन्याय करतो; कौरव धृतराष्ट्राला धर्म दिसत नाही.
न हि पापमपापात्मा रोचयिष्यति पाण्डवः। भीमो वा बलिनां श्रेष्ठः कौन्तेयो वा धनञ्जयः
पवित्र मनाचा पांडव कधीच वाईट मार्ग निवडणार नाही, आणि बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला भीम किंवा कुंतीपुत्र अर्जुनही तसे करणार नाहीत.
कुत एव महात्मानौ माद्रीपुत्रौ करिष्यतः। तान्राज्यं पितृतः प्राप्तान्धृतराष्ट्रो न मृष्यति
मग मद्रीचे दोन थोर पुत्र तर असे वागतीलच कसे? धृतराष्ट्राला हे सहन होत नाही की त्यांनी वडिलांकडून राज्य मिळवले आहे.
अधर्म्यमिदमत्यन्तं कथं भीष्मोऽनुमन्यते। विवास्यमानानस्थाने नगरे योऽभिमन्यते
अशा प्रकारचे अन्याय्य कृत्य भीष्म कसे मान्य करतात? ज्यांना नगरात राहण्याचा हक्क आहे, त्यांना हाकलण्यास तो कसा संमती देतो?
पितेव हि नृपोऽस्माकमभूच्छान्तनवः पुरा। विचित्रवीर्यो राजर्षिः पाण्डुश्च कुरुनन्दनः
शांतनू राजा पूर्वी आमच्यासाठी वडिलांसारखे होते, तसेच विचित्रवीर्य राजर्षी आणि पांडुही, हे कुरुवंशाचा आनंद.
स तस्मिन्पुरुषव्याघ्रे देवभावं गते सति। राजपुत्रानिमान्बालान्धृतराष्ट्रो न मृष्यति
तो पुरुषसिंह स्वर्गवासी झाल्यावर, धृतराष्ट्राला हे लहान राजपुत्र, म्हणजे त्याचे भाचे, अजिबात सहन होत नाहीत.
वयमेतदनिच्छन्तः सर्व एव पुरोत्तमात्। गृहान्विहाय गच्छामो यत्र गन्ता युधिष्ठिरः
हे नगरातील श्रेष्ठजनांनो, आम्ही सर्वजण मनातून नकार देत असलो तरी, आमची घरे सोडून युधिष्ठिर जिथे जाईल तिथे त्याच्या मागे जाऊ.
तांस्तथा वादिनः पौरान्दुःकितान्दुःखकर्शितः। उवाच मनसा ध्यात्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः
दुःखी आणि दुःखाने थकलेल्या त्या नागरिकांनी असे बोलल्यावर, धर्मराज युधिष्ठिर मनात विचार करून त्यांना म्हणाले.
पिता मान्यो गुरुः श्रेष्ठो यदाह पृथिवीपतिः। अशङ्कमानैस्तत्कार्यमस्माभिरिति नो व्रतम्
राजा, म्हणजे आमचे वडील, हे मान्य आणि श्रेष्ठ गुरु आहेत. त्यांनी जे सांगितले, ते आम्ही कोणतीही शंका न ठेवता करणे हेच आमचे व्रत आहे.
भवन्तः सुहृदोऽस्माकं यात कृत्वा प्रदक्षिणम्। प्रतिनन्द्य तथाऽऽशीर्भिर्निवर्तध्वं यथागृहम्
आपण आमचे मित्र आहात. आमची प्रदक्षिणा करून, शुभाशीर्वाद देऊन, आपल्या आपल्या घरी परत जा.
यदा तु कार्यमस्माकं भवद्भिरुपपत्स्यते। तदा करिष्यथास्माकं प्रियाणि च हितानि च
आम्हाला तुमच्या मदतीची गरज पडेल तेव्हा, तुम्ही आमच्यासाठी प्रिय आणि हितकारक असेच वागा.
एवमुक्तास्तदा पौराः कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्। आशीर्भिश्चाभिनन्द्यैताञ्जग्मुर्नगरमेव हि
युधिष्ठिराने असे सांगितल्यावर, त्या नागरिकांनी त्यांची प्रदक्षिणा केली, शुभाशीर्वाद दिले आणि मग आपल्या नगरात परत गेले.
पौरेषु विनिवृत्तेषु विदुरः सर्वधर्मवित्। बोधयन्पाण्डवश्रेष्ठमिदंवचनमब्रवीत्
नागरिक परत गेल्यावर, सर्व धर्म जाणणारा विदुर, पांडवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या युधिष्ठिराला उपदेश करण्यासाठी म्हणाला.
प्राज्ञः प्राज्ञं प्रलापज्ञः प्रलापज्ञमिदं वचः। यो जानाति परप्रज्ञां नीतिशास्त्रानुसारिणीम्। विज्ञायेह तथा कुर्यादापदं निस्तरेद्यथा
ज्ञानी माणूस ज्ञानीशी बोलतो, वाक्पटू वाक्पटूशी बोलतो. जो दुसऱ्याच्या मनाचा वेध घेऊ शकतो आणि नीतीशास्त्र जाणतो, त्याने योग्य वेळी तसेच वागावे, म्हणजे संकटावर मात करता येईल.
अलोहं निशितं शस्त्रं शरीपरिकर्तनम्। यो वेत्ति न तु तं घ्नन्ति प्रतिघातविदं द्विषः
लोखंडाचे धारदार शस्त्र शरीर कापते हे ज्याला माहीत आहे, आणि त्याचा प्रतिकार कसा करावा हेही ज्याला ठाऊक आहे, त्याला शत्रू मारू शकत नाहीत.
कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च महाकक्षे बिलौकसः। न दहेदिति चात्मानं यो रक्षति स जीवति
जो मोठ्या गुहेत राहतो, गुहा उद्ध्वस्त करणाऱ्या आणि थंडी घालवणाऱ्यापासून वाचतो, आणि स्वतःला जळू देत नाही, तोच जगतो.
नाचक्षुर्वेत्ति पन्थानं नाचक्षुर्विन्दते दिशः। नाधृतिर्भूतिमाप्नोति बुध्यस्वैवं प्रबोधितः
डोळ्यांना मार्ग कळत नाही, दिशा सापडत नाही; ठाम निश्चयाशिवाय संपत्ती मिळत नाही — हे समजून घे.
अनाप्तैर्दत्तमादत्ते नरः शस्त्रमलोहजम्। श्वाविच्छरणमासाद्य प्रमुच्येत हुताशनात्
परक्यांनी दिलेले लोखंडाचे शस्त्र मनुष्य उचलू शकतो; कुत्र्याच्या छायेत पोहोचल्यावर तो ज्वाळांतून सुटू शकतो.
चरन्मार्गान्विजानाति नक्षत्रैर्विन्दते दिशः। आत्मना चात्मनः पञ्च पीडयन्नानुपीड्यते
मार्गावरून चालल्यावर तो कसा आहे हे कळते; तारकांवरून दिशा समजतात; आणि स्वतःच्या पाच इंद्रियांना आवर घातल्यास, मनुष्य कोणाच्याही ताब्यात राहत नाही.
एवमुक्तः प्रत्युवाच धर्मराजो युधिष्ठिरः। विदुरं विदुषां श्रेष्ठं ज्ञातमित्येव पाण्डवः
अशा प्रकारे बोलल्यावर धर्मराज युधिष्ठिराने विदुराला, जो विद्वानांमध्ये श्रेष्ठ होता, "हे समजलं," असं सांगितलं.
अनुशिक्ष्यानुगम्यैतान्कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्। पाण्डवानभ्यनुज्ञाय विदुरः प्रययौ गृहान्
विदुराने त्यांना योग्य ते शिकवलं, त्यांच्या मागे गेला, त्यांना प्रदक्षिणा घातली आणि पांडवांची परवानगी घेऊन आपल्या घरी निघून गेला.
निवृत्ते विदुरे चापि भीष्मे पौरजने तथा। अजातशत्रुमासाद्य कुन्ती वचनमब्रवीत्
विदुर, भीष्म आणि नगरातील लोक निघून गेल्यावर, कुंतीने अजतशत्रू युधिष्ठिराजवळ जाऊन बोलली.
क्षत्ता यदब्रवीद्वाक्यं जनमध्येऽब्रुवन्निव। त्वया च स तथेत्युक्तो जानीमो न च तद्वयम्
क्षत्ताने जे काही लोकांसमोर बोलल्यासारखं सांगितलं, त्यावर तू 'तसं होऊ द्या' असं उत्तर दिलंस; पण आम्हाला ते काय होतं हे माहीत नाही.
यदीदं शक्यमस्माभिर्ज्ञातुं नैव च दोषवत्। श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं संवादं तव तस्य च
हे आम्हाला जाणून घेणं शक्य असेल आणि त्यात काही दोष नसेल, तर मला तुझं आणि त्याचं सगळं संभाषण ऐकायचं आहे.
विषादग्नेश्च बोद्धव्यमिति मां विदुरोऽब्रवीत्। पन्थानो वेदितव्याश्च नक्षत्रैश्च तथा दिशः। `कुड्याश्चविदिताःकार्याःस्याच्छुद्धिरितिचाब्रवीत्
विदुराने मला सांगितलं, "विषाचा अग्नी ओळखावा, ताऱ्यांवरून दिशा समजून घ्याव्यात, अज्ञात भिंती तयार कराव्यात आणि शुद्धता राखावी."
जितेन्द्रियश्च वसुधां प्राप्स्यतीति च मेऽब्रवीत्। विज्ञातमिति तत्सर्वं प्रत्युक्तो विदुरो मया
त्याने असंही सांगितलं, "ज्याने आपल्या इंद्रियांवर विजय मिळवला तो पृथ्वी मिळवेल." मी विदुराला उत्तर दिलं, "हे सर्व समजलं आहे."
अष्टमेऽहनि रोहिण्यां प्रयाताः फाल्गुनस्य ते। वारणावतमासाद्य ददृशुर्नागरं जनम्
फाल्गुन महिन्यातील आठव्या दिवशी, रोहिणी नक्षत्र असताना, ते निघाले आणि वारणावतला पोहोचल्यावर त्यांनी नगरातील लोकांना पाहिलं.