आसनानि च दिव्यानि यानानि शयनानि न। निघातव्यानि पाण्डूनां यथा तुष्येच्च मे पिता
त्यांना सुंदर आसने, वाहनं आणि झोपायची जागा दे, पण ती पांडवांसाठी घातक असावीत, म्हणजे माझ्या वडिलांना समाधान मिळेल.
यथा च तन्न जानन्ति नगरे वारणावते। `यथा रमेरन्विस्रब्धा नगरे वारणावते।' तथा सर्वं विधातव्यं यावत्कालस्य पर्ययः
पांडव किंवा वाराणावतचे लोक काहीच समजू नयेत आणि ते निर्धास्तपणे राहावेत, असे सर्व काही योग्य वेळीपर्यंत कर.
ज्ञात्वा च तान्सुविश्वस्ताञ्शयानानकुतोभयान्। अग्निस्त्वया ततो देयो द्वारतस्तस्य वेश्मनः
जेव्हा ते पूर्ण विश्वासाने, कुठलाही भीती न बाळगता झोपतील, तेव्हा त्या घराच्या दारातून आग लाव.
दग्धानेवं स्वके गेहे दाहिताः पाण्डवा इति। न गर्हयेयुरस्मान्वै पाण्डवार्थाय कर्हिचित्
पांडव स्वतःच्या घरात जळून गेले, असे लोक म्हणतील आणि त्यांच्या बाबतीत आपल्यावर कोणीही कधीच दोष ठेवणार नाही.
स तथेति प्रतिज्ञाय कौरवाय पुरोचनः। प्रायाद्रासभयुक्तेन स्यन्दनेनाशुगामिना
पुरोचनाने 'तसेच करतो' असे कबूल करून, गाढवांनी ओढलेल्या जलद गाडीने निघाला.
स गत्वा त्वरितं राजन्दुर्योधनमते स्थितः। यथोक्तं राजपुत्रेण सर्वं चक्रे पुरोचनः
तो लवकरच पोहोचून, दुर्योधन राजपुत्राने सांगितलेले सर्व काम केले.
तेषां तु पाण्डवेयानां गृहं रौद्रमकल्पयत्
त्याने पांडवांसाठी एक भयंकर घर तयार केले.
पाण्डवास्तु रथान्युक्तान्सदश्वैरनिलोपमैः। आरोहमाणा भीष्मस्य पादौ जगृहुरार्तवत्
पांडवांनी वाऱ्यासारख्या वेगवान घोड्यांनी जोडलेल्या रथावर चढताना, भीष्मांच्या पायांना आदराने स्पर्श केला.
राज्ञश्च धृतराष्ट्रस्य द्रोणस्य च महात्मनः। अन्येषां चैव वृद्धानां कृपस्य विदुरस्य च
त्यांनी राजा धृतराष्ट्र, मोठ्या मनाचे द्रोण, आणि वयोवृद्ध कृप, विदुर यांनाही नमस्कार केला.
एवं सर्वान्कुरून्वृद्धानभिवाद्य यतव्रताः। समालिङ्ग्य समानान्वै बालैश्चाप्यभिवादिताः
अशा प्रकारे, सर्व कुरुवृद्धांना नमस्कार करून, त्यांनी आपल्या समवयस्कांना मिठी मारली आणि लहान मुलांनी त्यांना नमस्कार केला.
सर्वा मातॄस्तथाऽऽपृच्छ्य कृत्वा चैव प्रदक्षिणम्। प्रकृतीरपि सर्वाश्च प्रययुर्वारणावतम्
सर्व मातांना निरोप देऊन, त्यांना प्रदक्षिणा घालून, आपले लोक घेऊन ते वाराणावतला निघाले.
विदुरश्च महाप्राज्ञस्तथाऽन्ये कुरुपुङ्गवाः। पौराश्च पुरुषव्याघ्रानन्वीयुः शोककर्शिताः
विदुर आणि इतर कुरुवंशातील थोर लोक, तसेच नगरातील लोक, दुःखाने व्याकुळ होऊन त्या वाघासारख्या पुरुषांच्या मागे गेले.
तत्र केचिद्ब्रुवन्ति स्म ब्राह्मणा निर्भयास्तदा। दीनान्दृष्ट्वा पाण्डुसुतानतीव भृशदुःखिताः
तेव्हा काही निर्भय ब्राह्मण, पांडवपुत्रांना खूप दुःखी पाहून, बोलू लागले.
विषमं पश्यते राजा सर्वथा स सुमन्दधीः। कौरव्यो धृतराष्ट्रस्तु न च धर्मं प्रपश्यति
राजा अत्यंत मंदबुद्धीने अन्याय करतो; कौरव धृतराष्ट्राला धर्म दिसत नाही.
न हि पापमपापात्मा रोचयिष्यति पाण्डवः। भीमो वा बलिनां श्रेष्ठः कौन्तेयो वा धनञ्जयः
पवित्र मनाचा पांडव कधीच वाईट मार्ग निवडणार नाही, आणि बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला भीम किंवा कुंतीपुत्र अर्जुनही तसे करणार नाहीत.
कुत एव महात्मानौ माद्रीपुत्रौ करिष्यतः। तान्राज्यं पितृतः प्राप्तान्धृतराष्ट्रो न मृष्यति
मग मद्रीचे दोन थोर पुत्र तर असे वागतीलच कसे? धृतराष्ट्राला हे सहन होत नाही की त्यांनी वडिलांकडून राज्य मिळवले आहे.
अधर्म्यमिदमत्यन्तं कथं भीष्मोऽनुमन्यते। विवास्यमानानस्थाने नगरे योऽभिमन्यते
अशा प्रकारचे अन्याय्य कृत्य भीष्म कसे मान्य करतात? ज्यांना नगरात राहण्याचा हक्क आहे, त्यांना हाकलण्यास तो कसा संमती देतो?
पितेव हि नृपोऽस्माकमभूच्छान्तनवः पुरा। विचित्रवीर्यो राजर्षिः पाण्डुश्च कुरुनन्दनः
शांतनू राजा पूर्वी आमच्यासाठी वडिलांसारखे होते, तसेच विचित्रवीर्य राजर्षी आणि पांडुही, हे कुरुवंशाचा आनंद.
स तस्मिन्पुरुषव्याघ्रे देवभावं गते सति। राजपुत्रानिमान्बालान्धृतराष्ट्रो न मृष्यति
तो पुरुषसिंह स्वर्गवासी झाल्यावर, धृतराष्ट्राला हे लहान राजपुत्र, म्हणजे त्याचे भाचे, अजिबात सहन होत नाहीत.
वयमेतदनिच्छन्तः सर्व एव पुरोत्तमात्। गृहान्विहाय गच्छामो यत्र गन्ता युधिष्ठिरः
हे नगरातील श्रेष्ठजनांनो, आम्ही सर्वजण मनातून नकार देत असलो तरी, आमची घरे सोडून युधिष्ठिर जिथे जाईल तिथे त्याच्या मागे जाऊ.
तांस्तथा वादिनः पौरान्दुःकितान्दुःखकर्शितः। उवाच मनसा ध्यात्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः
दुःखी आणि दुःखाने थकलेल्या त्या नागरिकांनी असे बोलल्यावर, धर्मराज युधिष्ठिर मनात विचार करून त्यांना म्हणाले.
पिता मान्यो गुरुः श्रेष्ठो यदाह पृथिवीपतिः। अशङ्कमानैस्तत्कार्यमस्माभिरिति नो व्रतम्
राजा, म्हणजे आमचे वडील, हे मान्य आणि श्रेष्ठ गुरु आहेत. त्यांनी जे सांगितले, ते आम्ही कोणतीही शंका न ठेवता करणे हेच आमचे व्रत आहे.
भवन्तः सुहृदोऽस्माकं यात कृत्वा प्रदक्षिणम्। प्रतिनन्द्य तथाऽऽशीर्भिर्निवर्तध्वं यथागृहम्
आपण आमचे मित्र आहात. आमची प्रदक्षिणा करून, शुभाशीर्वाद देऊन, आपल्या आपल्या घरी परत जा.
यदा तु कार्यमस्माकं भवद्भिरुपपत्स्यते। तदा करिष्यथास्माकं प्रियाणि च हितानि च
आम्हाला तुमच्या मदतीची गरज पडेल तेव्हा, तुम्ही आमच्यासाठी प्रिय आणि हितकारक असेच वागा.
एवमुक्तास्तदा पौराः कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्। आशीर्भिश्चाभिनन्द्यैताञ्जग्मुर्नगरमेव हि
युधिष्ठिराने असे सांगितल्यावर, त्या नागरिकांनी त्यांची प्रदक्षिणा केली, शुभाशीर्वाद दिले आणि मग आपल्या नगरात परत गेले.
पौरेषु विनिवृत्तेषु विदुरः सर्वधर्मवित्। बोधयन्पाण्डवश्रेष्ठमिदंवचनमब्रवीत्
नागरिक परत गेल्यावर, सर्व धर्म जाणणारा विदुर, पांडवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या युधिष्ठिराला उपदेश करण्यासाठी म्हणाला.
प्राज्ञः प्राज्ञं प्रलापज्ञः प्रलापज्ञमिदं वचः। यो जानाति परप्रज्ञां नीतिशास्त्रानुसारिणीम्। विज्ञायेह तथा कुर्यादापदं निस्तरेद्यथा
ज्ञानी माणूस ज्ञानीशी बोलतो, वाक्पटू वाक्पटूशी बोलतो. जो दुसऱ्याच्या मनाचा वेध घेऊ शकतो आणि नीतीशास्त्र जाणतो, त्याने योग्य वेळी तसेच वागावे, म्हणजे संकटावर मात करता येईल.
अलोहं निशितं शस्त्रं शरीपरिकर्तनम्। यो वेत्ति न तु तं घ्नन्ति प्रतिघातविदं द्विषः
लोखंडाचे धारदार शस्त्र शरीर कापते हे ज्याला माहीत आहे, आणि त्याचा प्रतिकार कसा करावा हेही ज्याला ठाऊक आहे, त्याला शत्रू मारू शकत नाहीत.
कक्षघ्नः शिशिरघ्नश्च महाकक्षे बिलौकसः। न दहेदिति चात्मानं यो रक्षति स जीवति
जो मोठ्या गुहेत राहतो, गुहा उद्ध्वस्त करणाऱ्या आणि थंडी घालवणाऱ्यापासून वाचतो, आणि स्वतःला जळू देत नाही, तोच जगतो.
नाचक्षुर्वेत्ति पन्थानं नाचक्षुर्विन्दते दिशः। नाधृतिर्भूतिमाप्नोति बुध्यस्वैवं प्रबोधितः
डोळ्यांना मार्ग कळत नाही, दिशा सापडत नाही; ठाम निश्चयाशिवाय संपत्ती मिळत नाही — हे समजून घे.