धर्मं विचरतः पीडा सापि द्वाभ्यां नियच्छति। अर्थं चाप्यर्थलुब्धस्य कामं चातिप्रवर्तिनः
धर्माचा शोध घेताना माणसाला वेदना होते, आणि ती दोन प्रकारांनी थांबवता येते: धनाच्या लालसेने पछाडलेल्या माणसाला, आणि कामाच्या अती मागे लागलेल्या माणसाला.
अगर्वितात्मा युक्तश्च सान्त्वयुक्तोऽनसूयिता। अवेक्षितार्थः शुद्धात्मा मन्त्रयीत द्विजैः सहा
ज्याच्या मनात गर्व नाही, जो योग्य वागतो, शांतपणे बोलतो, दुसऱ्याचा हेवा करत नाही, जो नीट विचार करतो आणि ज्याचं मन शुद्ध आहे, त्याने ब्राह्मणांसोबत सल्ला करावा.
कर्मणा येन केनैव मृदुना दारुणेन च। उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत्
मऊ किंवा कठीण, जशी कृती लागेल तशी करून, जो समर्थ आहे त्याने आपली दुःखी अवस्था दूर करावी आणि धर्माचं पालन करावं.
न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति। संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति
जो माणूस शंकेच्या झाडावर चढत नाही, त्याला शुभ गोष्टी दिसत नाहीत; पण जो चढतो आणि वाचतो, त्याला त्या दिसतात.
यस्य बुद्धिः परिभवेत्तमतीतेन सान्त्वयेत्। अनागतेन दुर्बुद्धिं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम्
ज्याची बुद्धी भरकटली आहे, त्याला गेलेल्या गोष्टी सांगून शांत करावं; मूर्खाला येणाऱ्या गोष्टी दाखवाव्यात; आणि ज्ञानी माणसाला सध्याच्या गोष्टी सांगाव्यात.
योऽरिणा सह सन्धाय शयीत कृतकृत्यवत्। स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते
जो शत्रूशी मैत्री करून, सर्व काही झाल्यासारखं वाटून झोपतो, तो जणू झाडाच्या टोकावर झोपतो आणि खाली पडल्यावरच जागा होतो.
मन्त्रसंवरणे यत्नः सदा कार्योऽनसूयता। आकारमभिरक्षेत चारेणाप्यनुपालितः
सल्ला गुप्त ठेवण्यासाठी नेहमीच प्रयत्न करावा, हेवा न ठेवता; आणि आपली ओळख जपावी, अगदी कोणी गुप्तहेर पाहत नसला तरी.
न रात्रौ मन्त्रयेद्विद्वान्न च कैश्चिदुपासितः। प्रासादाग्रे शिलाग्रे वा विशाले विजनेपि वा
ज्ञानी माणसाने रात्री किंवा इतरांच्या उपस्थितीत सल्ला करू नये; महालाच्या टोकावर, दगडावर, मोठ्या मोकळ्या जागेत किंवा एकांतातही सल्ला करू नये.
समन्तात्तत्र पश्यद्भिः सहाप्तैरेव मन्त्रयेत्। नैव संवेशयेत्तत्र मन्त्रवेश्मनि शारिकाम्
सर्व बाजूंनी नीट पाहणाऱ्या आणि विश्वासू मित्रांसोबतच सल्ला करावा; आणि सल्ला देण्याच्या खोलीत कधीही शारिकेला येऊ द्यावं नाही.
शुकान्वा शारिका वापि बालमूर्खजडानपि। प्रविष्टानपि निर्वास्य मन्त्रयेद्धार्मिकैर्द्विजैः
शुक किंवा शारिका, किंवा लहान मुले, मूर्ख, मंद माणसे — हे सल्ला खोलीत आले तरी त्यांना बाहेर काढावं; आणि धर्मशील ब्राह्मणांसोबतच सल्ला करावा.
नीतिज्ञैर्न्यायशास्त्रज्ञैरितिहासे सुनिष्ठितैः। रक्षां मन्त्रस्य निश्छिद्रां मन्त्रान्ते निश्चयेत्स्वयम्
नीती जाणणारे, न्यायशास्त्राचे जाणकार, आणि इतिहासात पारंगत असे लोक यांच्या सोबत सल्ला गुप्त ठेवावा; आणि शेवटी स्वतः निर्णय घ्यावा.
वीरोपवर्णितात्तस्माद्धर्मार्थाभ्यामथात्मना। एकेन वाथ विप्रेण ज्ञातबुद्धिर्विनिश्चयेत्
म्हणून, शूर लोकांकडून धर्म आणि अर्थ ऐकून, आणि स्वतः विचार करून, किंवा विद्वान ब्राह्मणासोबत, स्पष्ट समजून निर्णय घ्यावा.
तृतीयेन न चान्येन व्रजेन्निश्चयमात्मवान्। षट्कर्णश्छिद्यते मन्त्र इति नीतिषु पठ्यते
तिसऱ्या किंवा कुठल्याही इतर व्यक्तीसोबत निर्णय घेऊ नये; कारण सहा कानांनी ऐकलेला सल्ला गुप्त राहात नाही, असं नीतीशास्त्रात सांगितलं आहे.
निःसृतो नाशयेन्मन्त्रो हस्तप्राप्तामपि श्रियम्। स्वमतं च परेषां च विचार्य च पुनःपुनः। गुणवद्वाक्यमादद्यान्नैव तृप्येद्विचक्षणः
गुप्तता बाहेर गेली, तर हातात आलेलं धनही नष्ट होतं. आपलं आणि दुसऱ्यांचं मत पुन्हा पुन्हा विचारावं; आणि जे चांगलं आहे ते स्वीकारावं. ज्ञानी माणूस कधीच समाधानी राहत नाही.
नाच्छित्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम्। नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम्
खऱ्या गुपितांची माहिती न घेता, कठोर कर्म न करता, आणि मासेमारीसारखं झटका न देता, मोठं संपत्ती मिळत नाही.
कर्शितं व्याधितं क्लिन्नमपानीयमघासकम्। परिविश्वस्तमन्दं च प्रहर्तव्यमरेर्बलम्
शत्रूचं सैन्य जर अशक्त, आजारी, ओलसर, पाण्यावाचून, दमलेलं, अति विश्वासू किंवा मंद असेल, तर त्यावर आघात करावा.
नार्थिकोऽर्थिनमभ्येति कृतार्थे नास्ति सङ्गतम्। तस्मात्सर्वाणि साध्यानि सावशेषाणि कारयेत्
ज्याला काही मिळवायचं आहे, तो आपला हेतू साध्य झालेल्या माणसाकडे जात नाही; कारण ज्याचं काम पूर्ण झालं आहे, त्याच्याशी कुणाचंही जुळणं राहत नाही. म्हणून, प्रत्येकाने आपली सगळी उद्दिष्टं पूर्ण करावीत, काहीही अपूर्ण ठेवू नये.
संग्रहे विग्रहे चैव यत्नः कार्योऽनसूयता। उत्साहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता
मैत्री असो वा वैर, नेहमी मनापासून आणि द्वेष न ठेवता प्रयत्न करावा. ज्याला भरभराट हवी आहे, त्याने उत्साहाने आणि मेहनतीने काम करावं.
नास्य कृत्यानि बुध्येरन्मित्राणि रिपवस्तथा। आरब्धान्येव पश्येरन्सुपर्यवसितान्यपि
मित्र असो वा शत्रू, कुणालाही आपली कामं कळू द्यायची नाहीत; त्यांनी फक्त सुरू केलेली किंवा पूर्ण झालेलीच कामं पाहावीत.
भीतवत्संविधातव्यं यावद्भयमनागतम्। आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत्
जोवर संकट आलेलं नाही, तोवर घाबरल्यासारखं वागावं; पण संकट समोर आलं की, निर्भयपणे त्याचा सामना करावा.
दैवेनोपहतं शत्रुमनुगृह्णाति यो नरः। स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा
ज्याने नशिबाने हरवलेल्या शत्रूला मदत केली, त्याने जणू मृत्यूला कवटाळलं, जसं गाढविणीला गर्भ राहिला की तिचा अंतच होतो.
अनागतं हि बुध्येत यच्च कार्यं पुरः स्थितम्। न तु बुद्धिक्षयात्किंचिदतिक्रामेत्प्रयोजनम्
जे अजून घडायचं आहे आणि जे काम पुढ्यात आहे, ते आधीच ओळखावं; पण बुद्धी कमी पडली म्हणून कोणतंही काम हातातून जाऊ द्यायचं नाही.
उत्साहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता। विभज्य देशकालौ च दैवं धर्मादयस्त्रयः। नैःश्रेयसौ तु तौ ज्ञेयौ देशकालाविति स्थितिः
भरभराट हवी असेल तर उत्साहाने आणि मेहनतीने काम करावं, योग्य वेळ आणि जागा पाहून, नशिब, धर्म, अर्थ आणि काम या तिघांचा विचार करून. पण खरी यशाची गुरुकिल्ली म्हणजे योग्य वेळ आणि योग्य जागा हे ओळखणं.
तालवत्कुरुते मूलं बालः शत्रुरुपेक्षितः। गहनेऽग्निरिवोत्सृष्टः क्षिप्रं संजायते महान्
लहान असला तरी दुर्लक्षित शत्रू, पिंपळाच्या मुळासारखा खोलवर रुजतो; जशी जंगलात सोडलेली आग लवकरच मोठी होते, तसाच तो वाढतो.
अग्निस्तोकमिवात्मानं सन्धुक्षयति यो नरः। स वर्धमानो ग्रसते महान्तमपि संचयम्
जो माणूस स्वतःला लहानशा आगीसारखा सतत चेतवत राहतो, तो वाढत वाढत मोठा साठाही संपवू शकतो.
आदावेव ददानीति प्रियं ब्रूयान्निरर्थकम्
कामाच्या सुरुवातीलाच, 'मी देईन' असं गोड बोलावं, जरी त्यात काही अर्थ नसला तरी.
आशां कालवतीं कुर्यात्कालं विघ्नेन योजयेत्। विघ्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं वाऽपि हेतुतः
आशा नेहमी वेळेवर ठेवावी आणि अडथळ्यामुळे वेळ वाढवावा; अडथळा कारण म्हणून सांगावा किंवा कारण अडथळा म्हणून द्यावा.
क्षुरो भूत्वा हरेत्प्राणान्निशितः कालसाधनः। प्रतिच्छन्नो लोमहारी द्विषतां परिकर्तनः
जसा धारदार सुरा योग्य वेळी जीव घेतो, तसा गुप्तपणे, शत्रूंची ताकद कमी करत, त्यांचा नाश करावा.
पाण्डवेषु यथान्यायमन्येषु च कुरूद्वह। वर्तमानो न मज्जेस्त्वं तथा कृत्यं समाचर
पांडवांमध्ये आणि इतरांमध्ये जसं योग्य वागलास, तसंच प्रत्येक कामात वाग, म्हणजे कधीच अडचणीत सापडणार नाहीस.
सर्वकल्याणसंपन्नो विशिष्ट इति निश्चयः। तस्मात्त्वं पाण्डुपुत्रेभ्यो रक्षात्मानं नराधिप
सर्व सद्गुणांनी युक्त असलेला माणूसच श्रेष्ठ असतो, हे निश्चित आहे. म्हणून, राजन, पांडुपुत्रांपासून स्वतःचं रक्षण कर.