तमागतमभिप्रेक्ष्य शृगालोऽप्यब्रवीद्वचः। शृणु मीषिक भद्रं ते नकुलो यदिहाब्रवीत्
तो येताना पाहून कोल्ह्याने म्हटलं, 'ऐक उंदीर, तुझं भलं होवो; इथे मुंगूस काय बोलला ते ऐक.'
मृगमांसं न खादेयं गरमेतन्न रोचते। मूषिकं भक्षयिष्यामि तद्भवाननुमन्यताम्
'मला मृगाचं मांस खायचं नाही; असा गर्व मला आवडत नाही. मी उंदीर खाईन; हे तुला मान्य असावं.'
तच्छ्रुत्वा मूषिको वाक्यं संत्रस्तः प्रगतो बिलम्। ततः स्नात्वा स वै तत्र आजगाम वृको नपृ
हे ऐकून उंदीर घाबरून आपल्या बिलात पळून गेला. मग स्नान करून लांडगाही तिथे आला.
तमागतमिदं वाक्यमब्रवीज्जम्बुकस्तदा। मृगराजो हि संक्रुद्धो न ते साधु भविष्यति
तो येताच कोल्ह्याने म्हटलं, 'सिंह खूप रागावला आहे; तुझ्यासाठी हे बरं नाही.'
सकलत्रस्त्विहायाति कुरुष्व यदनन्तरम्। एवं संचोदितस्तेन जम्बुकेन तदा वृकः
'तो सगळ्यांना घाबरवून इथे येतोय; आता पुढे तुला जे करायचं ते कर.' असं कोल्ह्याने सांगितल्यावर लांडग्याने—
ततोऽवलुम्पनं कृत्वा प्रयातः पिशिताशनः। एतस्मिन्नेव काले तु नकुलोऽप्याजगाम ह
मांसाचा तुकडा उचलून तो मांसाहारी निघून गेला. त्याच वेळी मुंगूसही तिथे आला.
तमुवाच महाराज नकुलं जम्बुको वने। स्वबाहुबलमाश्रित्य निर्जितास्तेऽन्यतो गताः
जंगलात कोल्ह्याने मुंगूसाला सांगितलं, 'स्वतःच्या बळावर ते हरले आणि दुसरीकडे गेले.'
मम दत्वा नियुद्धं त्वं भुङ्क्ष्व मांसं यथेप्सितम्
'माझ्याशी एकटा झुंज दे, आणि मग हवं तितकं मांस खा.'
निर्जिता यत्त्वया वीरास्तस्माद्वीरतरो भवान्। न त्वयाप्युत्सहे योद्धुमित्युक्त्वा सोऽप्युपागमत्
'तू वीरांना हरवलं आहेस, म्हणून तू त्यांच्यापेक्षा धाडसी आहेस; मीही तुझ्याशी लढू शकत नाही,' असं म्हणून तोही निघून गेला.
एवं तेषु प्रयातेषु जम्बुको हृष्टमानसः। खादति स्म तदा मांसमेकः सन्मन्त्रनिश्चयात्। एवं समाचरन्नित्यं सुखमेधेत भूपतिः
सगळे निघून गेल्यावर कोल्हा आनंदाने एकटाच ते मांस खाऊ लागला, कारण त्याने युक्तीने ठरवलं होतं. असं नेहमी वागत गेलं, तर राजा सुखाने भरभराटीला येतो.
भयेन भेदयेद्भीरुं शूरमञ्जलिकर्मणा। लुब्धमर्थप्रदानेन समं न्यूनं तथौजसा
भीतीने भित्र्याला घाबरवावं, शूराला आदर दाखवून नमवावं, लोभीला धन देऊन जिंकावं, आणि समान किंवा कमी असणाऱ्याला ताकदीने सामोरं जावं.
एवं ते कथितं राजन् शृणु चाप्यपरं तथा
राजा, असं तुला सांगितलं, आता आणखी एक गोष्ट ऐक.
पुत्रः सखा वा भ्राता वा पिता वा यदि वा गुरुः। रिपुस्यानेषु वर्तन्तो हन्तव्या भूतिमिच्छता
मुलगा, मित्र, भाऊ, वडील किंवा गुरु असला तरी, तो शत्रूंच्या बाजूला उभा असेल तर, संपत्ती हवी असणाऱ्याने त्याचा नाश करावा.
शपथेनाप्यरिं हन्यादर्थदानेन वा पुनः। विषेण मायया वापि नोपेक्षेते कथंचन। उभौ चेत्संशयोपेतौ श्रद्धवांस्तत्र वर्धते
शत्रूला शपथ घेऊन, धन देऊन, विष देऊन किंवा फसवून मारावं, पण कधीही दुर्लक्ष करू नये. दोघंही शंका घेत असतील तर, ज्याच्यावर विश्वास आहे तो जिंकतो.
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः। उत्पथं प्रतिपन्नस्य न्याय्यं भवति शासनम्
गुरु जर गर्विष्ठ असेल, योग्य-अयोग्य कळत नसेल, आणि चुकीच्या मार्गावर गेला असेल, तर त्याला शिक्षा करणं योग्य आहे.
क्रुद्धोऽप्यक्रुद्धरूपः स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता। `न चैनं क्रोधसंदीप्तं विद्यात्कश्चित्कथंचन।' न चाप्यन्यमपध्वंसेत्कदाचित्कोपसंयुतः
राग आला तरी शांतपणे, हसत हसत बोलावं; कोणीही आपल्याला रागावलेला समजू नये, आणि रागाच्या भरात कधीही दुसऱ्याचं नुकसान करू नये.
प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहरन्नपि भारत। प्रहृत्य च प्रियं ब्रूयाच्छोचन्निव रुदन्निव
मारायचं असेल तरी गोड बोलावं; मारताना सुद्धा, हे भारत, गोड बोलावं, जणू काही दुःखी किंवा रडत आहे असं दाखवावं.
आश्वासयेच्चापि परं सान्त्वधर्मार्थवृत्तिभिः। अथ तं प्रहरेत्काले तथा विचलितं पथि
दुसऱ्याला सांत्वन, धर्म आणि योग्य वागणुकीने धीर द्यावा; मग योग्य वेळी, तो चुकीच्या मार्गावर गेला की त्याला मारावं.
अपि घोरापराधस्य धर्ममाश्रित्य तिष्ठतः। स हि प्रच्छाद्यते दोषः शैलो मेघैरिवासितैः
कोणी फार मोठा अपराध केला तरी, जर तो धर्मावर उभा असेल, तर त्याचा दोष ढगांनी झाकलेल्या पर्वतासारखा लपतो.
यः स्यादनुप्राप्तवधस्तस्यागारं प्रदीपयेत्। अधनान्नास्तिकांश्चोरान्विषकर्मसु योजयेत्
ज्याचा मृत्यू ठरलेला आहे, त्याचं घर जाळावं; गरीब, नास्तिक आणि चोर यांना विषाच्या कामात लावावं.
प्रत्युत्थानासनाद्येन संप्रदानेन केनचित्। अतिविश्रब्धघाती स्यात्तीक्ष्णंदष्ट्रो निमग्नकः
उठून, आसन देऊन किंवा काहीतरी देऊन, कोणी फार विश्वासू खुनी होऊ शकतो—तो आतून धारदार आणि लपलेला असतो.
अशङ्कितेभ्यः शङ्केत शङ्कितेभ्यश्च सर्वशः। अशङ्क्याद्भयमुत्पन्नमपि मूलं निकृन्तति
ज्यांच्यावर शंका येत नाही त्यांच्यापासून सावध राहावं, आणि जे संशयास्पद आहेत त्यांच्यापासून तर पूर्णपणे जपावं; कारण शंका नसलेल्या ठिकाणची भीती सुद्धा मुळापासून नाश करू शकते.
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्। विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति
अविश्वासूवर कधीही विश्वास ठेवू नये, आणि विश्वासूवरही जास्त विश्वास ठेवू नये; कारण विश्वासातून आलेली भीती मुळासकट नष्ट करू शकते.
चारः सुविहितः कार्य आत्मनश्च परस्य वा। पाषण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रेषु योजयेत्
स्वतःसाठी किंवा दुसऱ्यासाठी चांगला गुप्तहेर ठेवावा; परदेशात पाखंडी, तपस्वी आणि अशा लोकांना कामाला लावावं.
उद्यानेषु विहारेषु देवतायतनेषु च। पानागारेषु रथ्यासु सर्वतीर्थेषु चाप्यथ
उद्यानात, फिरायला जाण्याच्या ठिकाणी, देवळात, मद्याच्या दुकानात, रस्त्यावर आणि सर्व तीर्थस्थळी—
चत्वरेषु च कूपेषु पर्वतेषु वनेषु च। समवायेषु सर्वेषु सरित्सु च विचारयेत्
चौकात, विहिरीवर, डोंगरावर, जंगलात, सर्व सभा-समारंभात आणि नद्यांवर—त्यांना पाठवावं.
वाचा भृशं विनीतः स्याद्धृदयेन तथा क्षुरः। स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात्सृष्टो रौद्रस्य कर्मणः
तो बोलण्यात फार नम्र असावा, पण मनाने धारदार असावा; कठोर काम दिलं तरी हसत हसत बोलावा.
अञ्जलिः शपथः सान्त्वं शिरसा पादवन्दनम्। आशाकरणमित्येवं कर्तव्यं भूतिमिच्छता
हात जोडून नमस्कार, शपथ, गोड बोलणं, डोकं झुकवणं, पायाला स्पर्श करणं आणि मागणी ऐकणं—हे सगळं संपत्ती मिळवू इच्छिणाऱ्याने करावं.
सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान्स्याद्दुरारुहः। आमः स्यात्पक्वसङ्काशो नच जीर्येत कर्हिचित्
झाड फुलांनी बहरलेलं असू शकतं, पण त्याला फळं लागत नाहीत; कधी झाडाला फळं लागतात, पण ते चढायला कठीण असतं. कधी कधी कच्चं फळ पिकल्यासारखं दिसतं, आणि हे झाड कधीच खरं खरं वाळत नाही.
त्रिवर्गे त्रिविधा पीडा ह्यनुबन्धास्तथैव च। अनुबन्धाः शुभा ज्ञेयाः पीडास्तु परिवर्जयेत्
जीवनातील तीन मुख्य उद्दिष्टांच्या मागे लागताना, तीन प्रकारच्या वेदना आणि परिणाम येतात. जे परिणाम शुभ आहेत, ते समजून घ्यावेत; पण वेदना मात्र टाळाव्यात.