अङ्कुशं शोचमित्याहुरर्थानामुपधारणे। आनाम्य फलितां शाखां पक्वं पक्वं प्रशातयेत्
संपत्ती मिळवताना दुःख हेच चाबूक आहे असे म्हणतात; फळांनी भरलेली फांदी खाली वाकवून, पुन्हा पुन्हा पिकलेली फळे तोडावीत.
फलार्थोऽयं समारम्भो लोके पुंसां विपश्चिताम्। वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालस्य पर्ययः
या जगात बुद्धिमान लोक सर्व कामे फळासाठी करतात; योग्य वेळ येईपर्यंत शत्रूला खांद्यावर उचलून ठेवावे.
ततः प्रत्यागते काले भिन्द्याद्धृटमिवाश्मनि। अमित्रो न विमोक्तव्यः कृपणं बह्वपि ब्रुवन्
मग वेळ आली की, दगडावर वस्तू फोडावी तसा त्याचा नाश करावा; शत्रू कितीही दीनवाणीने विनवणी करत असला तरी त्याला सोडू नये.
कृपा न तस्मिन्कर्तव्या हन्यादेवापकारिणम्। हन्यादमित्रं सान्त्वेन तथा दानेन वा पुनः
त्याच्यावर दया करू नये; अपकार करणाऱ्याचा नाश करावा. शत्रूला सामोपचाराने किंवा दान देऊनही संपवावे.
तथैव भेददण्डाभ्यां सर्वोपायैः प्रशातयेत्
तसेच फूट पाडून आणि शिक्षा देऊन, सर्व उपायांनी त्याला वश करावे.
अमित्रः शक्यते हन्तुं तन्मे ब्रूहि यथातथम्
शत्रूचा नाश करता येतो—मग त्यासाठी नेमके कोणते उपाय आहेत ते मला सांग.
जम्बुकस्य महाराज नीतिशास्त्रार्थदर्शिनः। अथ कश्चित्कृतप्रज्ञः शृगालः स्वार्थपण्डितः
राजा, एक कोल्हा होता, जो नीतीशास्त्र समजणारा होता; आणि एक शृगाळ होता, जो स्वतःच्या फायद्यात पटाईत होता.
सखिभिर्न्यवसत्सार्धं व्याघ्राखुवृकबभ्रुभिः। तेऽपश्यन्विपिने तस्मिन्बलिनं मृगयूथपम्
तो आपल्या मित्रांसोबत म्हणजे वाघ, उंदीर, लांडगा आणि अस्वल यांच्यासोबत राहत होता; त्यांनी त्या जंगलात एक बलाढ्य हरिणांचा राजा पाहिला.
असकृद्यतितो ह्येष हन्तुं व्याघ्र वने त्वया
हा हरिण तुला वारंवार मारायचा प्रयत्न करतो आहे, वाघा, या जंगलात.
युवा वै जवसंपन्नो बुद्धिशाली न शक्यते। मूषिकोऽस्य शयानस्य चरणौ भक्षयत्वयम्
तो तरुण, वेगवान आणि बुद्धिमान आहे; त्याला सहज पकडता येत नाही. उंदीर त्याच्या झोपेत असताना त्याचे पाय खाऊन टाको.
अथैनं भक्षितैः पादैर्व्याघ्रो गृह्णातु वै ततः। ततो वै भक्षयिष्यामः सर्वे मुदितमानसाः
मग त्याचे पाय खाल्ल्यावर वाघ त्याला पकडावा; त्यानंतर आपण सर्वजण आनंदाने त्याचा भक्षण करू.
जम्बुकस्य तु तद्वाक्यं तथा चक्रः समाहिताः। मूषिकाभक्षितैः पादैर्मृगं व्याघ्रोऽवधीत्तदा
कोल्ह्याचे ते बोलणे सर्वांनी मान्य केले; उंदीराने पाय खाल्ल्यावर वाघाने त्या हरिणाचा वध केला.
दृष्ट्वैवाचेष्टमानं तु भूमौ मृगकलेवरम्। स्नात्वाऽऽगच्छत भद्रं वोरक्षामीत्याह जम्बुकः
मृगाचं प्रेत शरीर जमिनीवर पडलेलं पाहून, कोल्ह्याने म्हटलं, 'तुम्ही स्नान करून परत या, मी हे राखून ठेवतो.'
शृगालवचनात्तेऽपि गताः सर्वे नदीं ततः। स चिन्तापरमो भूत्वा तस्थौ तत्रैव जम्बुकः
कोल्ह्याच्या बोलण्यावरून ते सगळे नदीकडे गेले; कोल्हा मात्र तिथेच राहिला, आणि त्याच्या मनात चिंता भरली.
अथाजगाम पूर्वं तु स्नात्वा व्याघ्रो महाबलः। ददर्श जम्बुकं चैव चिन्ताकुलितमानसम्
मग मोठ्या बळाचा वाघ आधी स्नान करून आला आणि त्याने कोल्ह्याला पाहिलं, जो काळजीने विचार करत होता.
किं शोचसि महाप्राज्ञ त्वं नो बुद्धिमतां वरः। अशित्वा पिशितान्यद्य विहरिष्यामहे वयम्
वाघ म्हणाला, 'अरे बुद्धिवंत, तू का दुःखी आहेस? तू तर हुशारांमध्ये श्रेष्ठ आहेस! आज आपण हे मांस खाऊन मोकळे फिरू.'
शृणु मे त्वं महाबाहो यद्वाक्यं मूषिकोऽब्रवीत्। धिग्बलं मृगराजस्य मयाद्यायं मृगो हतः
'हे बळवान, जरा ऐक, उंदराने काय सांगितलं ते सांगतो. आज मीच हा मृग मारला, सिंहाचं बळ काय कामाचं!'
मद्बाहुबलमाश्रित्य तृप्तिमद्य गमिष्यति। तस्यैवं गर्जितं श्रुत्वा ततो भक्ष्यं न रोचये
'माझ्या स्वतःच्या बळावर मी आज तृप्त होईन.' असं त्याचं गर्वाचं बोलणं ऐकून मला हे मांस खायचं मनात नाही.
ब्रवीति यदि स ह्येवं काले ह्यस्मि प्रबोधितः। स्वबाहुबलमाश्रित्य हनिष्येऽहं वनेचरान्
'जर तो खरंच असं बोलत असेल, आणि मी आता जागा झालो, तर मी माझ्या बळावर जंगलातल्या प्राण्यांना मारीन.'
खादिष्ये तत्र मांसानि इत्युक्त्वा प्रस्थितोवनम्। एतस्मिन्नेव काले तु मूषिकोऽप्याजगाम ह
'मी तिथे जाऊन मांस खाईन,' असं म्हणून तो जंगलात गेला. त्याच वेळी उंदीरही तिथे आला.
तमागतमभिप्रेक्ष्य शृगालोऽप्यब्रवीद्वचः। शृणु मीषिक भद्रं ते नकुलो यदिहाब्रवीत्
तो येताना पाहून कोल्ह्याने म्हटलं, 'ऐक उंदीर, तुझं भलं होवो; इथे मुंगूस काय बोलला ते ऐक.'
मृगमांसं न खादेयं गरमेतन्न रोचते। मूषिकं भक्षयिष्यामि तद्भवाननुमन्यताम्
'मला मृगाचं मांस खायचं नाही; असा गर्व मला आवडत नाही. मी उंदीर खाईन; हे तुला मान्य असावं.'
तच्छ्रुत्वा मूषिको वाक्यं संत्रस्तः प्रगतो बिलम्। ततः स्नात्वा स वै तत्र आजगाम वृको नपृ
हे ऐकून उंदीर घाबरून आपल्या बिलात पळून गेला. मग स्नान करून लांडगाही तिथे आला.
तमागतमिदं वाक्यमब्रवीज्जम्बुकस्तदा। मृगराजो हि संक्रुद्धो न ते साधु भविष्यति
तो येताच कोल्ह्याने म्हटलं, 'सिंह खूप रागावला आहे; तुझ्यासाठी हे बरं नाही.'
सकलत्रस्त्विहायाति कुरुष्व यदनन्तरम्। एवं संचोदितस्तेन जम्बुकेन तदा वृकः
'तो सगळ्यांना घाबरवून इथे येतोय; आता पुढे तुला जे करायचं ते कर.' असं कोल्ह्याने सांगितल्यावर लांडग्याने—
ततोऽवलुम्पनं कृत्वा प्रयातः पिशिताशनः। एतस्मिन्नेव काले तु नकुलोऽप्याजगाम ह
मांसाचा तुकडा उचलून तो मांसाहारी निघून गेला. त्याच वेळी मुंगूसही तिथे आला.
तमुवाच महाराज नकुलं जम्बुको वने। स्वबाहुबलमाश्रित्य निर्जितास्तेऽन्यतो गताः
जंगलात कोल्ह्याने मुंगूसाला सांगितलं, 'स्वतःच्या बळावर ते हरले आणि दुसरीकडे गेले.'
मम दत्वा नियुद्धं त्वं भुङ्क्ष्व मांसं यथेप्सितम्
'माझ्याशी एकटा झुंज दे, आणि मग हवं तितकं मांस खा.'
निर्जिता यत्त्वया वीरास्तस्माद्वीरतरो भवान्। न त्वयाप्युत्सहे योद्धुमित्युक्त्वा सोऽप्युपागमत्
'तू वीरांना हरवलं आहेस, म्हणून तू त्यांच्यापेक्षा धाडसी आहेस; मीही तुझ्याशी लढू शकत नाही,' असं म्हणून तोही निघून गेला.
एवं तेषु प्रयातेषु जम्बुको हृष्टमानसः। खादति स्म तदा मांसमेकः सन्मन्त्रनिश्चयात्। एवं समाचरन्नित्यं सुखमेधेत भूपतिः
सगळे निघून गेल्यावर कोल्हा आनंदाने एकटाच ते मांस खाऊ लागला, कारण त्याने युक्तीने ठरवलं होतं. असं नेहमी वागत गेलं, तर राजा सुखाने भरभराटीला येतो.