नित्यमुद्यतदण्डाद्धि भऋशमुद्विजते जनः। तस्मात्सर्वाणि कार्याणि दण्डेनैव विधारयेत्
नेहमी शिक्षा मिळेल या भीतीने लोक घाबरतात; म्हणून सर्व कामे फक्त शिक्षेनेच नीट राखावीत.
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेण परमन्वियात्। गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः
कोणालाही आपला दोष दिसू देऊ नये, दोषातून कोणी माग काढू नये; कासवाप्रमाणे आपले अवयव लपवावे आणि आपली कमकुवतता जपावी.
नित्यं च ब्राह्मणाः पूज्या नृपेण हितमिच्छता। सृष्टो नृपो हि विप्रामां पालने दुष्टनिग्रहे
राजाने नेहमी ब्राह्मणांचा सन्मान करावा, कारण राजा ब्राह्मणांचे रक्षण आणि वाईटांचा बंदोबस्त करण्यासाठी निर्माण झाला आहे.
उभाब्यां वर्धते धर्मो धर्मवृद्ध्या जितावुभौ। लोकश्चायं परश्चैव ततो धर्मं समाचरेत्
दोघांनीही धर्म वाढतो; धर्म वाढल्यावर दोघेही जिंकतात—हा लोक आणि परलोक; म्हणून धर्माचरण करावे.
कृतापराधं पुरुषं दृष्ट्वा यः क्षमते नृपः। तेनावमानमाप्नोति पापं चेह परत्र च
जो राजा अपराध केलेल्या माणसाला क्षमा करतो, त्याला या जगात आणि पुढच्या जगातही अपमान व पाप मिळते.
यो विभूतिमवाप्योच्चै राज्ञो विकुरुतेऽधमः। तमानयित्वा हत्वा च दद्याद्धीनाय तद्धनम्
कोणताही वाईट माणूस जर श्रीमंती मिळवून राजाविरुद्ध वागला, तर त्याला पकडून ठार करावे आणि त्याचे धन गरिबांना द्यावे.
नो चेद्धुरि नियुक्ता ये स्थास्यन्ति वशमात्मनः। राजा नियुञ्ज्यात्पुरुषानाप्तान्धर्मार्थकोविदान्
कर्तव्यावर नेमलेले लोक जर नियंत्रणात राहिले नाहीत, तर राजाने धर्म आणि अर्थ जाणणारे विश्वासू माणसे नेमावीत.
ये नियुक्तास्तथा केचिद्राष्ट्रं वा यदि वा पुरम्। ग्रामं जनपदं वापि बाधेयुर्यदि वा न वा
जे नेमले गेले आहेत, ते राज्य, शहर, गाव किंवा प्रदेश सांभाळू शकतात किंवा नाही, तसेच चालू द्यावे.
परीक्षणार्थं विसृजेदानतांश्छन्नरूपिणः। परीक्ष्य पापकं जह्याद्धनमादाय सर्वशः
परीक्षणासाठी गुप्त वेशातील माणसे पाठवावीत; वाईट लोकांची चौकशी करून त्यांना काढून टाकावे आणि त्यांचे सर्व धन घ्यावे.
नासम्यक्कृत्यकारी स्यादुपक्रम्य कदाचन। कण्टको ह्यपि दुश्छिन्न आस्रावं जनयेच्चिरम्
कोणतेही काम सुरू करताना चुकीचे कधीच करू नये; कारण काटा नीट न कापल्यास तो दीर्घकाळ दुखापत करतो.
वधमेव प्रशंसन्ति शत्रूणामपकारिणाम्। सुविदीर्णं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम्
शत्रूंनी अपकार केल्यास त्यांचा नाश करणे—ते योग्य रीतीने, धाडसाने, नीट लढून आणि पाठपुरावा करून—हेच सर्वजण कौतुक करतात.
आपद्यापदि काले कुर्वीत न विचारयेत्। नावज्ञेयो रिपुस्तात दुर्बलोऽपि कथं चन
संकटाच्या वेळी विचार न करता कृती करावी; अगदी दुर्बल शत्रू असला तरी त्याला कधीही कमी लेखू नये.
अल्पोऽप्यग्निर्वनं कृत्स्नं दहत्याश्रयसंश्रयात्। अन्धः स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि चाश्रयेत्
लहानसा अग्निही योग्य आसरा मिळाला तर संपूर्ण जंगल जाळू शकतो; अंधाराच्या वेळी माणूस अंध होऊ शकतो, आणि बहिरेपणाही येऊ शकतो.
कुर्यात्तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम्। सान्त्वादिभिरुपायैस्तु हन्याच्छत्रुं वशे स्थितं
गवताचा धनुष्य तयार करावे, मृगाच्या अंगावर झोपावे, आणि सांत्वन वगैरे उपायांनी वश झालेल्या शत्रूचा नाश करावा.
दया न तस्मिन्कर्तव्या शरणागत इत्युत। निरुद्विग्नो हि भवति न हताज्जायते भयम्
जो माणूस शरण आला आहे, त्याच्यावर दया करू नये; कारण तो निर्भय होतो, आणि जो जखमी नाही, त्याला भीती नसते.
हन्यादमित्रं दानेन तथा पूर्वापकारिणम्। हन्यात्त्रीन्पञ्च सप्तेति परपक्षस्य सर्वशः
शत्रूला दान देऊन संपवावे, आणि जो पूर्वी अपकार केला आहे त्यालाही तसेच करावे; विरोधी पक्षातील तीन, पाच किंवा सात जण पूर्णपणे नष्ट करावेत.
मूलमेवादितश्छिन्द्यात्परपक्षस्य नित्यशः। ततः सहायांस्तत्पक्षान्सर्वांश्च तदनन्तरम्
विरोधकांचा मूळच कायमची छाटून टाकावे; त्यानंतर त्यांच्या सर्व साथीदारांनाही संपवावे.
छिन्नमूले ह्यधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः। कथं नु शाखास्तिष्ठेरंश्छिन्नमूले वनस्पतौ
मूळच छाटले की, त्यावर जगणारे सगळेच नष्ट होतात; झाडाचे मूळ कापले तर त्याच्या फांद्या कशा टिकतील?
एकाग्रः स्यादविवृतो नित्यं विवरदर्शकः। राजन्नित्यं सपत्नेषु नित्योद्विग्नः समाचरेत्
राजाने नेहमी एकाग्र, गुप्त, संधी शोधणारा आणि शत्रूंबद्दल नेहमी सावध राहावे.
अग्न्याधानेन यज्ञेन काषायेण जटाजिनैः। लोकान्विश्वासयित्वैव ततो लुम्पेद्यथा वृकः
अग्निहोत्र, यज्ञ, भगवे वस्त्र, जटा आणि मृगचर्म यांचा आधार घेऊन लोकांचा विश्वास संपादन करावा आणि मग लांडग्यासारखा लुबाडावे.
अङ्कुशं शोचमित्याहुरर्थानामुपधारणे। आनाम्य फलितां शाखां पक्वं पक्वं प्रशातयेत्
संपत्ती मिळवताना दुःख हेच चाबूक आहे असे म्हणतात; फळांनी भरलेली फांदी खाली वाकवून, पुन्हा पुन्हा पिकलेली फळे तोडावीत.
फलार्थोऽयं समारम्भो लोके पुंसां विपश्चिताम्। वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालस्य पर्ययः
या जगात बुद्धिमान लोक सर्व कामे फळासाठी करतात; योग्य वेळ येईपर्यंत शत्रूला खांद्यावर उचलून ठेवावे.
ततः प्रत्यागते काले भिन्द्याद्धृटमिवाश्मनि। अमित्रो न विमोक्तव्यः कृपणं बह्वपि ब्रुवन्
मग वेळ आली की, दगडावर वस्तू फोडावी तसा त्याचा नाश करावा; शत्रू कितीही दीनवाणीने विनवणी करत असला तरी त्याला सोडू नये.
कृपा न तस्मिन्कर्तव्या हन्यादेवापकारिणम्। हन्यादमित्रं सान्त्वेन तथा दानेन वा पुनः
त्याच्यावर दया करू नये; अपकार करणाऱ्याचा नाश करावा. शत्रूला सामोपचाराने किंवा दान देऊनही संपवावे.
तथैव भेददण्डाभ्यां सर्वोपायैः प्रशातयेत्
तसेच फूट पाडून आणि शिक्षा देऊन, सर्व उपायांनी त्याला वश करावे.
अमित्रः शक्यते हन्तुं तन्मे ब्रूहि यथातथम्
शत्रूचा नाश करता येतो—मग त्यासाठी नेमके कोणते उपाय आहेत ते मला सांग.
जम्बुकस्य महाराज नीतिशास्त्रार्थदर्शिनः। अथ कश्चित्कृतप्रज्ञः शृगालः स्वार्थपण्डितः
राजा, एक कोल्हा होता, जो नीतीशास्त्र समजणारा होता; आणि एक शृगाळ होता, जो स्वतःच्या फायद्यात पटाईत होता.
सखिभिर्न्यवसत्सार्धं व्याघ्राखुवृकबभ्रुभिः। तेऽपश्यन्विपिने तस्मिन्बलिनं मृगयूथपम्
तो आपल्या मित्रांसोबत म्हणजे वाघ, उंदीर, लांडगा आणि अस्वल यांच्यासोबत राहत होता; त्यांनी त्या जंगलात एक बलाढ्य हरिणांचा राजा पाहिला.
असकृद्यतितो ह्येष हन्तुं व्याघ्र वने त्वया
हा हरिण तुला वारंवार मारायचा प्रयत्न करतो आहे, वाघा, या जंगलात.
युवा वै जवसंपन्नो बुद्धिशाली न शक्यते। मूषिकोऽस्य शयानस्य चरणौ भक्षयत्वयम्
तो तरुण, वेगवान आणि बुद्धिमान आहे; त्याला सहज पकडता येत नाही. उंदीर त्याच्या झोपेत असताना त्याचे पाय खाऊन टाको.