विनिद्राकरणं घोरं हृदि शल्यमिवार्पितम्। शोपकपावकमुद्धूतं कर्मणानेन नाशय
हृदयात खोल रुतलेल्या काट्यासारखी ही भयंकर, झोप उडवणारी जळजळ, कर्माच्या आगीत पेटलेली, ती नष्ट करा.
श्रुत्वा पाण्डुसुतान्वीरान्बलोद्रिक्तान्महौजसः। धृतराष्ट्रो महीपालश्चिन्तामगमदातुरः
पांडूचे पुत्र शूर, बळकट आणि तेजस्वी असल्याचं ऐकून, राजा धृतराष्ट्र फारच चिंतेत पडला.
तत आहूय मन्त्रज्ञं राजशास्त्रार्थवित्तमम्। कणिकं मन्त्रिणां श्रेष्ठं धृतराष्ट्रऽब्रवीद्वचः
मग त्याने मंत्रज्ञ, राजकारण जाणणारा, मंत्र्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला कणिकाला बोलावलं आणि त्याला असे म्हणाला.
उत्सक्ताः पाण्डवा नित्यं तेभ्योऽसूये द्विजोत्तम। तत्र मे निश्चिततमं सन्धिविग्रहकारणम्। कणिक त्वं ममाचक्ष्व करिष्ये वचनं तव
पांडव नेहमीच महत्त्वाकांक्षी आहेत, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, आणि मला त्यांचा हेवा वाटतो; म्हणून, कणिका, शांती किंवा संघर्षासाठी सर्वात योग्य उपाय काय ते सांग, मी तुझं म्हणणं ऐकेन.
दुर्योधनोऽथ शकुनिः कर्णदुःशासनावपि। कणिकं ह्युपसंगृह्य मन्त्रिणं सौबलस्य च
मग दुर्योधन, शकुनी, कर्ण आणि दुःशासन यांनीही सुभलाचा मंत्री कणिकाजवळ जाऊन त्याला विचारलं.
पप्रच्छुर्भरतश्रेष्ठ पाण्डवान्प्रति नैकधा। प्रबुद्धाः पाण्डवा नित्यं सर्वे तेभ्यस्त्रसामहे
त्यांनी, भरतश्रेष्ठ, पांडवांबद्दल अनेक प्रकारे कणिकाला विचारलं; कारण पांडव नेहमी जागरूक आहेत आणि सर्वजण शस्त्रविद्येत पारंगत आहेत.
अनूनं सर्वपक्षाणां यद्भवेत्क्षेमकारकम्। भारद्वाज तदाचक्ष्व करिष्यामः कथं वयम्
भरद्वाज, सर्वांच्या कल्याणासाठी जे काही योग्य असेल, ते तू आम्हाला सांग. आम्ही कसे वागावे हे सांग.
स प्रसन्नमनास्तेन परिपृष्टो द्विजोत्तमः। उवाच वचनं तीक्ष्णं राजशास्त्रार्थदर्शनम्
त्याच्या आनंदी मनाने विचारल्यावर त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने राजकारणाचा अर्थ स्पष्ट करणारे कठोर शब्द सांगितले.
शृणु राजन्निदं तत्र प्रोच्यमानं मयानघ। न मेऽभ्यसूया कर्तव्या श्रुत्वैतत्कुरुसत्तम
राजा, मी जे सांगणार आहे ते नीट ऐक. कुरुकुळातील श्रेष्ठ, हे ऐकून माझ्यावर राग करू नकोस.
नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः। अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी स्यात्परेषां विवरानुगः
राजाने नेहमी शिक्षा देण्यास तयार राहावे, आपली ताकद दाखवावी, स्वतः दोषरहित असावे आणि इतरांचे दोष शोधावेत, त्यांच्या कमकुवत गोष्टी ओळखाव्यात.
नित्यमुद्यतदण्डाद्धि भऋशमुद्विजते जनः। तस्मात्सर्वाणि कार्याणि दण्डेनैव विधारयेत्
नेहमी शिक्षा मिळेल या भीतीने लोक घाबरतात; म्हणून सर्व कामे फक्त शिक्षेनेच नीट राखावीत.
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेण परमन्वियात्। गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः
कोणालाही आपला दोष दिसू देऊ नये, दोषातून कोणी माग काढू नये; कासवाप्रमाणे आपले अवयव लपवावे आणि आपली कमकुवतता जपावी.
नित्यं च ब्राह्मणाः पूज्या नृपेण हितमिच्छता। सृष्टो नृपो हि विप्रामां पालने दुष्टनिग्रहे
राजाने नेहमी ब्राह्मणांचा सन्मान करावा, कारण राजा ब्राह्मणांचे रक्षण आणि वाईटांचा बंदोबस्त करण्यासाठी निर्माण झाला आहे.
उभाब्यां वर्धते धर्मो धर्मवृद्ध्या जितावुभौ। लोकश्चायं परश्चैव ततो धर्मं समाचरेत्
दोघांनीही धर्म वाढतो; धर्म वाढल्यावर दोघेही जिंकतात—हा लोक आणि परलोक; म्हणून धर्माचरण करावे.
कृतापराधं पुरुषं दृष्ट्वा यः क्षमते नृपः। तेनावमानमाप्नोति पापं चेह परत्र च
जो राजा अपराध केलेल्या माणसाला क्षमा करतो, त्याला या जगात आणि पुढच्या जगातही अपमान व पाप मिळते.
यो विभूतिमवाप्योच्चै राज्ञो विकुरुतेऽधमः। तमानयित्वा हत्वा च दद्याद्धीनाय तद्धनम्
कोणताही वाईट माणूस जर श्रीमंती मिळवून राजाविरुद्ध वागला, तर त्याला पकडून ठार करावे आणि त्याचे धन गरिबांना द्यावे.
नो चेद्धुरि नियुक्ता ये स्थास्यन्ति वशमात्मनः। राजा नियुञ्ज्यात्पुरुषानाप्तान्धर्मार्थकोविदान्
कर्तव्यावर नेमलेले लोक जर नियंत्रणात राहिले नाहीत, तर राजाने धर्म आणि अर्थ जाणणारे विश्वासू माणसे नेमावीत.
ये नियुक्तास्तथा केचिद्राष्ट्रं वा यदि वा पुरम्। ग्रामं जनपदं वापि बाधेयुर्यदि वा न वा
जे नेमले गेले आहेत, ते राज्य, शहर, गाव किंवा प्रदेश सांभाळू शकतात किंवा नाही, तसेच चालू द्यावे.
परीक्षणार्थं विसृजेदानतांश्छन्नरूपिणः। परीक्ष्य पापकं जह्याद्धनमादाय सर्वशः
परीक्षणासाठी गुप्त वेशातील माणसे पाठवावीत; वाईट लोकांची चौकशी करून त्यांना काढून टाकावे आणि त्यांचे सर्व धन घ्यावे.
नासम्यक्कृत्यकारी स्यादुपक्रम्य कदाचन। कण्टको ह्यपि दुश्छिन्न आस्रावं जनयेच्चिरम्
कोणतेही काम सुरू करताना चुकीचे कधीच करू नये; कारण काटा नीट न कापल्यास तो दीर्घकाळ दुखापत करतो.
वधमेव प्रशंसन्ति शत्रूणामपकारिणाम्। सुविदीर्णं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम्
शत्रूंनी अपकार केल्यास त्यांचा नाश करणे—ते योग्य रीतीने, धाडसाने, नीट लढून आणि पाठपुरावा करून—हेच सर्वजण कौतुक करतात.
आपद्यापदि काले कुर्वीत न विचारयेत्। नावज्ञेयो रिपुस्तात दुर्बलोऽपि कथं चन
संकटाच्या वेळी विचार न करता कृती करावी; अगदी दुर्बल शत्रू असला तरी त्याला कधीही कमी लेखू नये.
अल्पोऽप्यग्निर्वनं कृत्स्नं दहत्याश्रयसंश्रयात्। अन्धः स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि चाश्रयेत्
लहानसा अग्निही योग्य आसरा मिळाला तर संपूर्ण जंगल जाळू शकतो; अंधाराच्या वेळी माणूस अंध होऊ शकतो, आणि बहिरेपणाही येऊ शकतो.
कुर्यात्तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम्। सान्त्वादिभिरुपायैस्तु हन्याच्छत्रुं वशे स्थितं
गवताचा धनुष्य तयार करावे, मृगाच्या अंगावर झोपावे, आणि सांत्वन वगैरे उपायांनी वश झालेल्या शत्रूचा नाश करावा.
दया न तस्मिन्कर्तव्या शरणागत इत्युत। निरुद्विग्नो हि भवति न हताज्जायते भयम्
जो माणूस शरण आला आहे, त्याच्यावर दया करू नये; कारण तो निर्भय होतो, आणि जो जखमी नाही, त्याला भीती नसते.
हन्यादमित्रं दानेन तथा पूर्वापकारिणम्। हन्यात्त्रीन्पञ्च सप्तेति परपक्षस्य सर्वशः
शत्रूला दान देऊन संपवावे, आणि जो पूर्वी अपकार केला आहे त्यालाही तसेच करावे; विरोधी पक्षातील तीन, पाच किंवा सात जण पूर्णपणे नष्ट करावेत.
मूलमेवादितश्छिन्द्यात्परपक्षस्य नित्यशः। ततः सहायांस्तत्पक्षान्सर्वांश्च तदनन्तरम्
विरोधकांचा मूळच कायमची छाटून टाकावे; त्यानंतर त्यांच्या सर्व साथीदारांनाही संपवावे.
छिन्नमूले ह्यधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः। कथं नु शाखास्तिष्ठेरंश्छिन्नमूले वनस्पतौ
मूळच छाटले की, त्यावर जगणारे सगळेच नष्ट होतात; झाडाचे मूळ कापले तर त्याच्या फांद्या कशा टिकतील?
एकाग्रः स्यादविवृतो नित्यं विवरदर्शकः। राजन्नित्यं सपत्नेषु नित्योद्विग्नः समाचरेत्
राजाने नेहमी एकाग्र, गुप्त, संधी शोधणारा आणि शत्रूंबद्दल नेहमी सावध राहावे.
अग्न्याधानेन यज्ञेन काषायेण जटाजिनैः। लोकान्विश्वासयित्वैव ततो लुम्पेद्यथा वृकः
अग्निहोत्र, यज्ञ, भगवे वस्त्र, जटा आणि मृगचर्म यांचा आधार घेऊन लोकांचा विश्वास संपादन करावा आणि मग लांडग्यासारखा लुबाडावे.