श्रुता मे जल्पतां तात पौराणामशिवा गिरः। त्वामनादृत्य भीष्मं च पतिमिच्छन्ति पाण्डवम्
वडिलांनो, मी नगरातील लोकांची अशुभ वचने ऐकली आहेत; ते आपल्याला आणि भीष्माला दुर्लक्षित करून पांडवाला राजा म्हणून पाहू इच्छितात.
मतमेतच्च भीष्मस्य न स राज्यं बुभुक्षति। अस्माकं तु परां पीडां चिकीर्षन्ति पुरे जनाः
हे भीष्माचेही मत आहे—त्याला राज्याची इच्छा नाही; पण नगरातील लोक आपल्याला मोठा त्रास द्यायचा विचार करतात.
पितृतः प्राप्तवान्राज्यं पाण्डुरात्मगुणैः पुरा। त्वमन्धगुणसंयोगात्प्राप्तं राज्यं न लब्धवान्
पांडूने आपल्या गुणांमुळे वडिलांकडून राज्य मिळवलं होतं; पण तुम्ही आंधळेपणामुळे आणि काही गुणांमुळे राज्य मिळवू शकला नाहीत.
स एष पाण्डोर्दायाद्यं यदि प्राप्नोति पाण्डवः। तस्य पुत्रो ध्रुवं प्राप्तस्तस्य तस्यापि चापरः
जर पांडवाला पांडूचे वारसत्व मिळाले, तर त्याचा मुलगाही ते नक्कीच मिळवेल, आणि त्याच्यानंतर त्याच्या वंशातील दुसराही.
ते वयं राजवंशेन हीनाः सह सुतैरपि। अवज्ञाता भविष्यामो लोकस्य जगतीपते
मग आपण आणि आपली मुलंही राजवंशापासून वंचित राहू आणि जगात आपली थट्टा होईल, हे पृथ्वीचे स्वामी.
सततं निरयं प्राप्ताः परपिण्डोपजीविनः। न भवेम यथा राजंस्तथा नीतिर्विधीयताम्
नेहमीच दुःखात राहून, दुसऱ्यांच्या उरलेल्या अन्नावर जगावं लागेल, असं आपल्यावर येऊ नये; म्हणून राजन, योग्य नीती ठरवा.
यदि त्वं हि पुरा राजन्निदं राज्यमवाप्तवान्। ध्रुवं प्राप्स्याम च वयं राज्यमप्यवशे जने
राजन, जर तुम्ही पूर्वी हे राज्य मिळवलं असतं, तर उरलेल्या लोकांमध्येही आम्हालाही राज्य मिळालं असतं.
धृतराष्ट्रस्तु पुत्रस्य श्रुत्वा वचनमीदृशम्। मुहूर्तमिव संचिन्त्य दुर्योधनमथाब्रवीत्
धृतराष्ट्राने आपल्या मुलाचे हे बोलणे ऐकून थोडा वेळ विचार केला आणि मग दुर्योधनाला उत्तर दिले.
धर्मनित्यस्तथा पाण्डुः सुप्रीतो मयि कौरवः। सर्वेषु ज्ञातिषु तथा मदीयेषु विशेषतः
पांडू नेहमीच धर्मनिष्ठ होता, तो माझ्यावर फार खूष असे, हे कौरवा, आणि माझ्या सर्व नातेवाईकांत विशेष करून त्याचा मला जास्त स्नेह होता.
नात्र किंचन जानाति भोजनादि चिकीर्षितम्। निवेदयति तत्सर्वं मयि धर्मभृतां वरः
तो कधीच अन्नादी व्यवस्था कशी करायची हे पाहत नसे; धर्मप्रिय पांडू मला सर्व काही सांगत असे.
तस्य पुत्रो यथा पाण्डुस्तथा धर्मपरः सदा। गुणावाँल्लोकविख्यातो नगरे च प्रतिष्ठितः
त्याचा मुलगाही पांडूसारखाच नेहमी धर्मपरायण आहे; गुणी, जगभर प्रसिद्ध आणि नगरात प्रतिष्ठित आहे.
स कथं शक्यतेऽस्माभिरपाक्रष्टुं नरर्षभः। राज्यमेष हि नः प्राप्तः ससहयो विशेषतः
तो पुरुषशार्दूल आपल्याकडून कसा दूर करता येईल? हे राज्य तर त्याच्याकडेच आले आहे, आणि त्याला मदतीला सगळे आहेत.
भृता हि पाण्डुनाऽमात्या बलं च सततं मतम्। धृताः पुत्राश्च पौत्राश्च तेषामपि विशेषतः
पांडूने मंत्री आणि सैन्य कायम आपल्याकडे वळवले होते, तसेच त्यांच्या मुला-नातवांनाही विशेष जिंकले होते.
ते तथा संस्तुतास्तात विषये पाण्डुना नराः। कथं युधिष्ठिरस्यार्थे न नो हन्युः सबान्धवान्
पांडूने आपल्या राज्यात ज्या लोकांना इतका मान दिला, ते युधिष्ठिरासाठी आपल्याला आणि आपल्या बांधवांना मारणार नाहीत का?
नैते विषयमिच्छेयुर्धर्मत्यागे विशेषतः। ते वयं कौरवेन्द्राणामेतेषां च महात्मनाम्
ते लोक धर्म सोडून राज्य घ्यायला कधीच तयार होणार नाहीत; आपण कौरवांचे स्वामी आणि हे सर्व थोर पुरुषसुद्धा तसेच.
कथं न वाच्यतां तात गच्छेम जगतस्तथा
मग, हे प्रिय, असं का म्हणू नये की आपण असं करून या जगातून निघून जाऊ?
मध्यस्थः सततं भीष्मो द्रोणपुत्रो मयि स्थितः। यतः पुतस्ततो द्रोणो भविता नात्र संशयः
भीष्म नेहमी तटस्थ असतो, आणि द्रोणाचा मुलगा माझ्या बाजूने आहे; मुलगा जिथे तिथे द्रोणही येईल, यात शंका नाही.
कृपः शारद्वतश्चैव यत एव वयं ततः। बागिनेयं ततो द्रौणिं न त्यक्ष्यति कथंचन
शारद्वताचा पुत्र कृप हाही आपल्याकडेच आहे; आणि द्रोणपुत्र कधीच आपल्या मावसाला सोडणार नाही.
क्षत्ता तु बन्धुरस्माकं प्रच्छन्नस्तु ततः परैः। न चैकः स समर्थोऽस्मान्पाण्डवार्थे प्रबाधितुम्
विदुर आपला नातेवाईक आहे, पण तो गुप्तपणे दुसऱ्या बाजूला आहे; आणि तो एकटा पांडवांसाठी आपल्याला रोखू शकणार नाही.
सुविस्रब्धान्पाण्डुसुतान्सह मात्रा विवासय। वारणावतमद्यैव नात्र दोषो भविष्यति
पांडूच्या मुलांना आणि त्यांच्या आईला आजच आत्मविश्वासाने वाराणावत येथे पाठवून द्या; यात काहीही दोष नाही.
विनिद्राकरणं घोरं हृदि शल्यमिवार्पितम्। शोपकपावकमुद्धूतं कर्मणानेन नाशय
हृदयात खोल रुतलेल्या काट्यासारखी ही भयंकर, झोप उडवणारी जळजळ, कर्माच्या आगीत पेटलेली, ती नष्ट करा.
श्रुत्वा पाण्डुसुतान्वीरान्बलोद्रिक्तान्महौजसः। धृतराष्ट्रो महीपालश्चिन्तामगमदातुरः
पांडूचे पुत्र शूर, बळकट आणि तेजस्वी असल्याचं ऐकून, राजा धृतराष्ट्र फारच चिंतेत पडला.
तत आहूय मन्त्रज्ञं राजशास्त्रार्थवित्तमम्। कणिकं मन्त्रिणां श्रेष्ठं धृतराष्ट्रऽब्रवीद्वचः
मग त्याने मंत्रज्ञ, राजकारण जाणणारा, मंत्र्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला कणिकाला बोलावलं आणि त्याला असे म्हणाला.
उत्सक्ताः पाण्डवा नित्यं तेभ्योऽसूये द्विजोत्तम। तत्र मे निश्चिततमं सन्धिविग्रहकारणम्। कणिक त्वं ममाचक्ष्व करिष्ये वचनं तव
पांडव नेहमीच महत्त्वाकांक्षी आहेत, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, आणि मला त्यांचा हेवा वाटतो; म्हणून, कणिका, शांती किंवा संघर्षासाठी सर्वात योग्य उपाय काय ते सांग, मी तुझं म्हणणं ऐकेन.
दुर्योधनोऽथ शकुनिः कर्णदुःशासनावपि। कणिकं ह्युपसंगृह्य मन्त्रिणं सौबलस्य च
मग दुर्योधन, शकुनी, कर्ण आणि दुःशासन यांनीही सुभलाचा मंत्री कणिकाजवळ जाऊन त्याला विचारलं.
पप्रच्छुर्भरतश्रेष्ठ पाण्डवान्प्रति नैकधा। प्रबुद्धाः पाण्डवा नित्यं सर्वे तेभ्यस्त्रसामहे
त्यांनी, भरतश्रेष्ठ, पांडवांबद्दल अनेक प्रकारे कणिकाला विचारलं; कारण पांडव नेहमी जागरूक आहेत आणि सर्वजण शस्त्रविद्येत पारंगत आहेत.
अनूनं सर्वपक्षाणां यद्भवेत्क्षेमकारकम्। भारद्वाज तदाचक्ष्व करिष्यामः कथं वयम्
भरद्वाज, सर्वांच्या कल्याणासाठी जे काही योग्य असेल, ते तू आम्हाला सांग. आम्ही कसे वागावे हे सांग.
स प्रसन्नमनास्तेन परिपृष्टो द्विजोत्तमः। उवाच वचनं तीक्ष्णं राजशास्त्रार्थदर्शनम्
त्याच्या आनंदी मनाने विचारल्यावर त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने राजकारणाचा अर्थ स्पष्ट करणारे कठोर शब्द सांगितले.
शृणु राजन्निदं तत्र प्रोच्यमानं मयानघ। न मेऽभ्यसूया कर्तव्या श्रुत्वैतत्कुरुसत्तम
राजा, मी जे सांगणार आहे ते नीट ऐक. कुरुकुळातील श्रेष्ठ, हे ऐकून माझ्यावर राग करू नकोस.
नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः। अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी स्यात्परेषां विवरानुगः
राजाने नेहमी शिक्षा देण्यास तयार राहावे, आपली ताकद दाखवावी, स्वतः दोषरहित असावे आणि इतरांचे दोष शोधावेत, त्यांच्या कमकुवत गोष्टी ओळखाव्यात.